Welcome, reader! According to Antony Hegarty in this second decade of the new century our future is determined. What will it be? Stays all the same and do we sink away in the mud or is something new coming up? In this blog I try to follow new cultural developments.

Welkom, lezer! Volgens Antony Hegarty leven we in bijzondere tijden. In dit tweede decennium van de eenentwintigste eeuw worden de lijnen uitgezet naar de toekomst. Wat wordt het? Blijft alles zoals het is en zakken we langzaam weg in het moeras van zelfgenoegzaamheid of gloort er ergens iets nieuws aan de horizon? In dit blog volg ik de ontwikkelingen op de voet. Als u op de hoogte wilt blijven, kunt u zich ook aanmelden als volger. Schrijven is een avontuur en bloggen is dat zeker. Met vriendelijke groet, Rein Swart.

Laat ik zeggen dat literaire kritiek voor mij geen kritiek is, zolang zij geen kritiek is op het leven zelf. Rudy Cornets de Groot.

Do not go gentle into that good night, Old age should burn and rage at close of day; Rage, rage against the dying of the light. Dylan Thomas.

Het is juist de roman die laat zien dat het leven geen roman is. Bas Heijne.

In het begin was het Woord, het Woord was bij God en het Woord was God. Johannes.



vrijdag 18 december 2015

Ways of seeing (1972), BBC productie van Michael Dibb


Kritische reflectie op onze visuele cultuur

In vier delen gaat de jonge schrijver en kunstcriticus John Berger in op de kunst van het kijken en verschillende manieren van zien. Kijken is de eerste activiteit die de baby vertoont en die daarna in een mensenleven alles overheersend blijft en dus ook beïnvloedbaar is voor manipulatie. Alles ineen is de uit vier episoden bestaande les van Berger een korte cursus kunstgeschiedenis, een historische schets van onze beeldcultuur en een meer algemene cultuur kritiek ineen. In grove lijnen schets ik de contouren. Degenen die meer interesse hebben kunnen de hieronder vermelde pdf van het daarna uitgebrachte boek lezen.

Onze manier van kijken is niet ongericht, zegt Berger in de eerste episode. Er is een nauwe verhouding tussen de kijker en het bekekene. Het oog van de baby zoekt al de moederborst, al heeft Berger het daar niet over. Hij gaat al gauw door naar de camera die het verlengstuk van het menselijk oog is. Sovjet filmregisseur Vertov maakte The man met the moviecamera (1923) en kwam met het mechanische oog los van tijd en ruimte (zie p. 17 in de pdf). Die ontwikkeling maakte dat we anders naar schilderingen gingen kijken. Terwijl ze vroeger aan een bepaalde plaats gebonden waren, zoals iconen in een kerkgebouw, kunnen ze nu overal getoond worden. Door ze in huis op te hangen, muziek eronder te zetten of een uitsnede te maken worden ze van een persoonlijke context voorzien, zoals in de laatste episode duidelijk wordt. Dat wil niet zeggen dat de originelen niet bijzonder blijven. De stilte die uitgaat van Het melkmeisje van Vermeer is veel sterker als de toeschouwer direct in contact staat met het origineel. De stilte die dan voelbaar is gaat verder dan tijd en ruimte. Tenslotte merkt Berger op dat veel van bovenstaande ontleend is aan Het kunstwerk in het tijdperk van de mechanische reproductie van Walter Benjamin.

De tweede episode gaat over het vrouwelijk naakt, te onderscheiden van een blote vrouw. Anders dan de meer traditionele kunstcriticus Kenneth Clarke, waar Berger zich tegen af zet, ziet hij naakt niet als een verschijning zonder kleren, maar als een reflectie van de verhouding tussen man en vrouw. Terwijl mannen dromen van vrouwen, dromen vrouwen van een mooie voorstelling van zichzelf. Ze zien zichzelf vanuit de ogen van de man. Deze zienswijze wordt zichtbaar op de vele naaktportretten die van vrouwen gemaakt zijn op Europese olieverfschilderijen van 1500 tot en met 1900, dus voor de tijd van de camera. Ze komen daarop, anders dan de liefdesafbeeldingen in de Indiase cultuur tonen, heel passief en behaagziek over, bedoeld om de man te charmeren, niet om de eigen seksualiteit te tonen. Die zit verstopt achter schaamte zoals al op voorstellingen uit het paradijs te zien zijn. De vrouw ziet zichzelf als een object, hetgeen versterkt wordt als ze ook nog een spiegeltje in de hand heeft. Tenslotte praat Berger met een groepje vrouwen op het effect hiervan op hun eigen zelfbeeld en hun seksualiteit. Een vrouw zegt daarbij dat ze in de spiegel altijd met een geobjectiveerde blik naar zichzelf kijkt en schrikt als ze zichzelf toevallig in de spiegel ziet.

Vervolgens gaat Berger in de derde episode in op de ruilwaarde van de olieverfschilderijen, die op een ezel werden gefabriceerd. De mystieke inhoud bleek verhandelbaar. Kunst werd privé-eigendom. Het echte leven stond daarbij op de voorgrond. De afbeeldingen werden gebruikt om de weelde en de welstand van de eigenaren te tonen, zoals op de groepsportretten van Frans Hals en Rembrandt te zien is. De vroegere prostituee Maria Magdalena blijkt opeens een keurige vrouw. Er komt een tegenreactie. Vermeer is meer geïnteresseerd in lichtval dan het wegen van goud door een jonge vrouw, de oudere Rembrandt ontworstelt zich in zijn latere werk aan zijn opdrachtgevers en zoekt de essentie, René Magritte geeft commentaar op de platte materiële voorstelling van de wereld.

Dat wil niet zeggen dat de hoofdstroom zich niet bleef richten op de verkoopwaarde van kunst en beeld. De reclameuitingen, die in de laatste episode aan de orde komen, zijn bedoeld om de klant te verleiden tot aankopen. Olieschilderijen worden, ontdaan van hun context, daartoe ingezet. Berger toont dit mooi aan met een glossy waarin het verschil tussen werkelijkheid en reclame nauwelijks meer te onderscheiden is. Alles wordt een grote brij. De glamour, die wordt uitgestraald, vergroot de zucht om te bezitten, al is dat bezit voor de overgrote meerderheid onmogelijk binnen bereik te krijgen en ver weg van de realiteit waarin men in de fabriek flesjes parfum vult. Desondanks blijft het verlangen bestaan om uit de eigen huid te kruipen en op te gaan in het ideaalbeeld dat men van zichzelf heeft. Things happen after a Badedas bath (p.152), zo vat Berger de toestand van onze maatschappij kort samen.  

Hier de pdf van het boek naar aanleiding van de serie, met veel afbeeldingen, al zijn die in korrelig zwart wit, hier mijn verslag van een bijeenkomst in 2011 over de beeldvorming rond de hedendaagse vrouw, hier mijn verslag van Masterpieces of the late years waarin Simon Schama ingaat op het latere werk van Rembrandt en ook Susanna bespiedt door ouderlingen bespreekt.


Geen opmerkingen:

Een reactie plaatsen