Welcome, reader! According to Antony Hegarty in this second decade of the new century our future is determined. What will it be? Stays all the same and do we sink away in the mud or is something new coming up? In this blog I try to follow new cultural developments.

Welkom, lezer! Volgens Antony Hegarty leven we in bijzondere tijden. In dit tweede decennium van de eenentwintigste eeuw worden de lijnen uitgezet naar de toekomst. Wat wordt het? Blijft alles zoals het is en zakken we langzaam weg in het moeras van zelfgenoegzaamheid of gloort er ergens iets nieuws aan de horizon? In dit blog volg ik de ontwikkelingen op de voet. Als u op de hoogte wilt blijven, kunt u zich ook aanmelden als volger. Schrijven is een avontuur en bloggen is dat zeker. Met vriendelijke groet, Rein Swart.

Laat ik zeggen dat literaire kritiek voor mij geen kritiek is, zolang zij geen kritiek is op het leven zelf. Rudy Cornets de Groot.

Do not go gentle into that good night, Old age should burn and rage at close of day; Rage, rage against the dying of the light. Dylan Thomas.

Het is juist de roman die laat zien dat het leven geen roman is. Bas Heijne.

In het begin was het Woord, het Woord was bij God en het Woord was God. Johannes.



maandag 18 december 2017

Richard Linklater – dream is destiny (2016), documentaire van Louis Black en Karen Bernstein


Filmregisseur met een menselijke en onafhankelijke instelling

Ik was nieuwsgierig naar de maker van het succesvolle Boyhood (2014) en het oogstrelende drieluik Before sunrise, Before sunset en Before midnight. Wie is de man die mijn hart veroverde met ontwapende dialogen tussen Julie Delphy en Ethan Hawke in hun rollen als Celine en Jesse, vooral in de eerste film waarin de twee nog zo puur en onbezonnen zijn? De Amerikaanse documentairemakers Louis Black en Karen Bernstein geven een aardig beeld van Richard Linklater, temeer omdat hij zelf vaak aan het woord komt over zijn films en de ontwikkeling daarin. Linklater durfde het steeds aan om voor zijn eigen ideeën te kiezen. Hij kan daarmee tevreden terugkijken op zijn carrière tot nu toe, al was dat nooit een gemakkelijke weg

Louis Black en Karen Bernstein openen met het succes van Boyhood waaraan Linklater Houston Texas, 1960) tot wanhoop van de geldschieters twaalf jaar aan werkte. Het verhaal van de ontwikkeling van hoofdpersoon Mason vanaf zijn zesde tot zijn eindexamen op achttienjarige leeftijd sprak echter tot de verbeelding van het filmpubliek en gaf Linklater die eigenzinnig zijn eigen weg volgde, het zelfvertrouwen dat een regisseur hard nodig heeft die onafhankelijk wil blijven in het geweld van Hollywood.

Linklater kreeg de smaak van het filmen te pakken in de stad Austin dat een jonger en vooruitstrevender bevolking herbergde in vergelijking met het conservatieve Houston, waar hij opgroeide als jongste zoon van drie kinderen in een katholiek gezin. Het is grappig hem steeds maar bezig te zien met zijn camera en zijn geluidsapparatuur. Linklater wilde vooral films maken over gewone mensen. Hij toont scripts die hij schreef toen hij nog jong was en die niet verloren zijn gegaan zoals een groot deel van zijn archief. Als tiener wilde hij romanschrijver worden en honkballer en daarom sloot hij zich op in een hut in het bos, maar tenslotte vond hij de samenwerking en de omgang met anderen te verkiezen boven het solitaire bestaan als schrijver. In het landelijke Huntsville waar hij na de scheiding van zijn ouders met zijn moeder en zijn zussen kwam te wonen, volgde hij een cursus toneelschrijven, die een wereld voor hem opende. Vanwege een hartritmestoornis kreeg hij alle tijd om te lezen en dat deed hij dan ook met overgave, zoals foto’s laten zien. Ook bracht hij veel tijd door in de bioscoop. De wereld van de film zag hij als een alternatief voor de gewone. Hij voelde dat hij zelf ook een film zou kunnen maken en ging al gauw aan de slag, rekening houdend met de beperkingen die .

Slacker (1991) was zijn eerste film na vingeroefeningen zoals in de korte documentaire Woodshock (1985). Acteur John Pierson zegt dat de structuur van de film, die een beeld schetst van de Generatie X, pas achteraf te begrijpen is. Slacker sloeg aan, net als Dazed and confused (1993) dat professioneler tot stand kwam en over de tienertijd in de jaren zeventig gaat. Before sunrise (1995) werd opgenomen in Europa omdat men daar subsidie kon krijgen, maar het was lastig de film van de grond te krijgen, zegt Linklater. Het volgende deel Before sunset (2004) speelde zich, zoals de titel zegt, af voor zonsondergang wanneer het vliegtuig van Jesse naar de Verenigde Staten vertrekt en heeft iets van een lopend toneelstuk met de kracht van het moment. De film werd slecht bezocht maar dat gold niet voor het laatste deel, Before midnight (2013) waar iedereen al op zat te wachten. Ethan Hawke vertelt dat hij alles van zichzelf erin legde om de film tot het succes te maken. Linklater zegt achteraf dat die film de moeilijkste was van wat hij gedaan had. Tussendoor verdiepte hij zich in andere genres, zoals de historische film The Newton boys (1998), de animatiefilm Waking life (2001) en de muziekfilm The school of rock (2003). Andere films zoals A scanner darkly (2006) of Me and Orson Welles (2008) werden minder goed begrepen, maar hij profiteerde als onafhankelijk filmer van een succes als met Bernie (2011). Erkenning kreeg hij met Boyhood, dat in een heel nieuwe vorm gegoten was. Ik hoop dat Linklater net zo eigenzinnig blijft als hij was, want dan kunnen we nog heel wat moois van hem verwachtenwth.

Hier de trailer, hier mijn bespreking van Boyhood, hier die van Before midnight, waarin ik verwijs naar mijn besprekingen van de twee eerdere delen van dit drieluik.

Renate Dorrestein over Reddende engel, VPRO Boeken, 17 december 2017


Lezen van belang om een completer mens te worden

Carolina Lo Galbo heeft Renate Dorrestein uitgenodigd om wat langer met haar te kunnen praten over haar nieuwste roman Reddende engel, eerder werk zoals Weerwater (2015) en haar schrijverschap. Ze zegt al meteen dat de schrijfster ziek is en niet meer beter wordt. Daarover opent het gesprek en daarna wil Dorrestein het liever over de literatuur hebben.

Dorrestein zegt op de opmerking van Lo Galbo dat ze zich niet als patiënt wil gedragen. Ze wil daarentegen dat alles gewoon blijft zoals het was. Ze heeft een hekel aan goed bedoelde grafstemmen door de telefoon. Ze neemt aan dat ze net zo lomp en onhandig blijft als ze altijd geweest is en vindt dat geen ramp. Lo Galbo vraagt naar het elektronisch kastje voor pijnbestrijding dat haar sinds twee weken comfort geeft nadat morfine niet meer werkte, maar daarna is het echt de beurt aan de literatuur.

Lo Galbo toont een aantal boeken van Dorrestein die op tafel liggen waaronder Het geheim van de schrijver, bedankt haar voor de inhoud daarvan en vraagt haar naar de in het boek genoemde moed die nodig is om te schrijven.
Dorrestein spreekt van een wonderlijk evenwicht dat er moet zijn tussen behagen en afrekenen. Om in vrijheid te kunnen schrijven dient men niet bang te zijn wat een ander ervan vindt. Omdat de lezer ook een bondgenoot is, ligt de verhouding ingewikkeld. Lezers vragen haar vaak hoe het met de personages gaat die in haar boeken voorkomen. Omdat men lezers van alles kan wijsmaken, dient een schrijver voorzichtig met de lezer om te springen. Schrijven is niet alleen expressie, maar ook impressie naar de lezer. Doseren is belangrijk net als de lezer het gevoel geven dat men bij de schrijver in goede handen is. Ze had dat zelf met een scène in Catcher in the rye als het zusje van de hoofdpersoon samen met hem wil vluchten en hij bedenkt dat zijn plan niet goed is.

Lo Galbo vraagt of een goede afloop belangrijk is.
Dorrestein merkt op dat het in haar boeken nog alle kanten op kan. Een roman is een toegangspoort tot emoties die we in het leven van ons afhouden en lezen maakt dat we completere mensen worden. Door lezen gebeurt dit meer dan door het kijken naar een film omdat we zelf aan de hand van het boek de inhoud voorstellen. Zelf weet ze ook nooit van tevoren hoe haar personages morele dillema’s oplossen.

Lo Galbo vraagt naar de inhoud van Weerwater waarin de wereld vergaat behalve Almere.
Dorrestein zegt dat ze, na een periode waarin zij een schrijfblokkade had, een uitnodiging kreeg om in Almere gastschrijver te worden. De nieuwe stad bevrijdde haar van de last van het verleden, waaronder de zelfmoord van haar zusje. Ze durfde het aan te schrijven over verbinding. Bloedbanden vindt ze dwingend terwijl een partner die men zelf kiest juist vrijheid geeft. Dat thema komt ook voor in Reddende engel, maar de verschijning daarvan is ook in de huizen langs de straat te zien.

Lo Galbo brengt de vele brieven ter sprake die Dorrestein tegenwoordig krijgt, waaronder een brief waarin ze een meemoeder wordt genoemd.
Dorrestein vertelt dat ze een trouwe lezersschare heeft van vrouwen van haar eigen leeftijd die haar in de loop der tijd gevolgd hebben. Men is door te lezen nooit alleen, zegt ze. Daardoor voelt men zich prettiger. Ze herinnert zich een mail van een middelbare scholiere die haar dwong een antwoord te formuleren op de vraag wat werkelijk belangrijk in het leven is. Dat is volgens haar de verbinding met de ander. Ze haalt haar geliefde schrijver Kurt Vonnegut aan die het begrip karass gebruikte om aan te geven dat mensen bij elkaar horen en samen iets tot stand kunnen brengen.

Lo Galbo brengt het personage Dennis uit Weerwater ter sprake die getergd wordt door de zelfmoord van zijn vader maar desondanks een gelukkig leven tegemoet gaat.
Dorrestein antwoordt dat hij de angst kwijtraakt om een verbinding met anderen aan te gaan, maar dat dit geen standaard oplossing is. Elk type zelfmoord kent een eigen antwoord. Het boek heeft haar niet meer inzicht gegeven in de daad van haar zusje. Ze hoorde van psychiater Bram Bakker dat zelfmoord eerder een probleem van de wereld is dan van een individu. Een roman schrijven is geen therapie, wellicht dat een dagboek daar eerder voor in aanmerking komt.

Lo Galbo vraagt naar haar lievelingsboek.
Dorrestein antwoordt dat haar laatste boek altijd haar lievelingsboek is, maar dat ze inmiddels met een nieuw boek bezig is waarvan ze hoopt dat ze het af krijgt, hoewel dat anders ook geen ramp is, maar over de betekenis van die uitspraak laat ze zich niet uit, zoals ze dat ook nooit doet over boeken waaraan ze nog werkt.

Na afloop van de uitzending riep Dorrestein nog op om te blijven lezen. Op Twitter werd daarvan melding gemaakt in een filmpje dat ruim een minuut duurde. Dit is volgens haar de enige manier om ervoor te zorgen dat de wereld niet vergaat. 

zondag 17 december 2017

Theaterrecensie: Banaan en oestermes, Hotel Modern, Toneelschuur, 16 december 2017


Poëtische voorstelling ontwikkelt zich van afgemeten tot zeer sympathiek

Theatergroep Hotel Modern maakt in haar voorstellingen gebruik maakt van een groot aantal kunstzinnige technieken zoals mime en beeldende kunst, waarbij het theatrale element enigszins op de achtergrond staat. Met deze kennis in het achterhoofd kan de toeschouwer zich gemakkelijker overgeven aan de voorstelling Banaan en oestermes, maar dan nog duurt het even voordat Pauline Kalker, Herman Helle en Arlène Hoornweg de harten van het publiek veroveren. Pas als de humor zijn intrede doet, krijgt de voorstelling meer glans en diepte, maar wellicht waren de voorbereidingen daartoe noodzakelijk om de toeschouwer naar de diepere betekenissen te voeren en moeten we spreken van een doordachte opbouw van de voorstelling.

De opening doet denken aan een onbekend bordspel. Op de verschillende bruine dozen die op het podium staan - dat omgeven wordt door twee wanden met hoog opgestapelde identieke dozen, waarachter de spelers zich af en toe terugtrekken - worden om beurten voorwerpen geplaatst die nauwkeurig beschouwd worden in hun onderlinge verhouding. De concentratie is groot en straalt af op het publiek dat muisstil de verrichtingen van het drietal volgt. Een aardappel ligt misschien te veel in het oog en krijgt een helm over zich heen, een tennisbal wordt verscholen onder een groen plantje. Meteen al wordt het associatievermogen aangesproken. Voorwerpen kunnen ook op elkaar gestapeld worden. Als Helle daarmee klaar is, krijgt hij applaus en is de opdracht voltooid en geslaagd.  

In een volgende scène komt Helle op met een speelgoedhertje dat hij met veel liefde toespreekt. Hij wikkelt de poten en zelfs de oren van het beestje in toiletrollen om zijn zorgzaamheid uit te drukken. Kalkar doet vervolgens iets vergelijkbaars met een schelp en Hoornweg met een eekhoorntje dat op een lege Puma schoenendoos staat. Het tuutje van de lange smalle ballon die Helle eerder heeft opgeblazen, dient om het beestje van de nodige voeding te voorzien. Vandaar wordt het grotesker met een bloem in een pot pindakaas en een losse hand die gesteund wordt door alweer een toiletrol, die veel meer mogelijkheden bieden dat men denkt. Later verbeelden die ook de rolschaatsen onder een laars, complementair aan een andere laars met een stel oude schaatsen eronder.

De voorstelling komt echter los door de humor met een fles Famous grouse, waarin vier rozen worden gestoken die een ander soort whisky verbeelden. De associaties volgen elkaar daarna in een steeds sneller tempo op. Knap gevonden is het pak Sun en de Sunlightzeep die een speelgoedkrokodil beschijnen, net als cola en cola light. Poëtische vergelijkingen zijn er ook tussen een pak Witte Reus met bril en een zwarte reus die Brillo op zijn hoofd krijgt en nog veel meer, terwijl de grouse ook nog niet uitgespeeld is en in verband gebracht wordt met eenden en zelfs wc-eend. Dat leidt weer tot een vermakelijke scène waarin Kalker - in navolging van Helle die geniet van de whisky - elleen bodempje van het engblauwe vocht tot zich dient te nemen, hetgeen haar, ondanks de verschrikte reactie van Hoornweg, niet eens heel zwaar valt.

Na een heerlijk chaotisch sprookje van Helle - wellicht door de whisky bedenk ik op ditzelfde moment - wordt de absurde element dat al vanaf het begin steeds onder de verrichtingen lag, sterker, onder andere door een expositie van schedels die activiteiten verrichten zoals lezen en dineren met een bord stenen en een glas vol met as. Helle in zijn onderbroek komt op met een winkelwagen, verzamelt de schedels en legt er appels voor in de plaats. Nadat het drietal ratten aan de muur hebben gehangen en Hoornweg een roos uit haar mond heeft getoverd, gaan we langzaamaan richting de finale die grotesk is en een groots beeld oplevert dat de voorstelling met terugwerkende kracht een grote sympathie oplevert (zie foto van Bas Czerwinski). oorHoor

Met hun originele aanpak waarbij de taal een ondergeschikt element is, weet Hotel Modern ongetwijfeld overal in deze wereld de harten te veroveren van mensen die meer willen zien in de hun omringende leefomgeving dan de geëigende betekenissen. Daarmee voegt deze theatervorm een scheppend element aan onze wereld toe. In ieder geval kan het publiek, dat een uur lang de verrichtingen van Kalker, Helle en Hoornweg in de bovenzaal van de Toneelschuur volgde, met nieuwe inspiratie de donkere dagen voor de kerst in.  

Hier de trailer waarop een groot aantal voorwerpen getoond worden, die in de voorstelling te zien, al zal men de banaan en het oestermes daarop noch in de voorstelling vinden.

bijgewerkt om 14:28 uur

There once was an island (2010), documentaire van Briar March


Eilandje in de Stille Oceaan geteisterd door zeespiegelstijging

There once was an island ofwel Te Henua e Nnoho vertelt het verhaal van een laaggelegen atol in Papoea Nieuw Guinea dat erg te lijden heeft van de stijging van de zeespiegel. Taku, zoals het eiland heet, heeft een oude cultuur en een eigen taal, maar die worden bedreigd door de aanstormende oceaan. Documentairemaker Briar March volgde gedurende vier jaar een drietal eilandbewoners die ons veel vertellen over de onzekere toestand op hun familiegrond.

Satty is een visser en een boer in de kracht van zijn leven. Hij is getrouwd en heeft vijf kinderen. Endar is 48 jaar en getrouwd maar woont niet op het eiland. Ze komt er af en toe op bezoek om haar zussen bij te staan met de verzorging van haar zieke vader, die niet meer kan lopen. Telo heeft zes kinderen, maar twee ervan zijn door familie geadopteerd en wonen elders. Hij is sterk op de traditiegericht en brengt zijn kinderen oude dansen bij.

Het hoge water vormt een probleem voor de inwoners. Endar gaat met haar neefjes naar de plek waar ooit de keuken van hun huis was, die nu onder water ligt. Haar neefjes menen dat ze in de kokosbomen kunnen springen als ze overvallen worden door een vloed maar dat wordt door hun tante ontkracht. Telo trekt een overall aan tegen de muggen als hij naar zijn tuin gaat, die weinig meer floreert vanwege het zoute water dat binnengedrongen is, waardoor ze meer afhankelijk zijn van voedsel van buiten. Satty bekijkt de dammen die de inwoners tegen het water gemaakt hebben. Hij zegt dat er vroeger witte stranden waren die de schoonheid aan het eiland uitmaakten en dat de vragenlijsten van de regering over hun toestand eerder paniek dan vertrouwen opleveren. De vraag is of men nog wel op het eiland kan blijven. Het eilandje Buka vlak bij het grotere Bougainville zou een andere mogelijkheid kunnen zijn. Sommigen vertrouwen in God, anderen in wetenschappers, maar niemand wil echt weg.

Twee jaar later bestaan er regeringsplannen om de bevolking van Taku over te plaatsen naar Bougainville. Endar gaat in gesprek met een bestuurder en krijgt twee wetenschappers, Scott en John, mee die de toestand op het eiland nog eens gaan onderzoeken. Ze inspecteren de kust en komen tot de conclusie dat het beter is om te vertrekken. Telo wil niet weg, Satty denkt dat het mogelijk is om zijn huis op een hoger gedeelte van het eiland te herbouwen, een zus van Endar vindt zich te oud om nog te verkassen en Endar zelf wil haar niet veronrusten met het idee dat de begraafplaats waar hun vader inmiddels ligt door de zee kan worden overstroomd.

Een dreiging van hoogwater maakt de bevolking bang. Telo kijkt verdwaasd om zich heen als het water stijgt. Het dringt zelfs de hut binnen van de zussen van Endar. De school moet worden opgegeven. Als het lesmateriaal is doorweekt. Endar leest de bijbel, Telo luistert naar de radio. Vanwege een scheepsstaking kan er geen voedsel hun kant op komen. Telo kiest eieren voor zijn geld en wil met zijn vrouw mee naar Bougainville. Endar neemt de toestand gelaten op. Satty geeft de hoop nog niet op.

De beelden zijn prachtig mooi, zoals in het begin van de documentaire waarin we een visser zien die zingend met zijn roeiboot over de oceaan naar zijn eiland koerst of de traditionele dansen die uitgevoerd worden door de bewoners met fraaie hoofdtooien. Het zou interessant zijn een update van de documentaire te zien en te weten hoe het er op dit moment op Taku voorstaat, want daar heeft men inmiddels alweer de nodige stormen te verduren gehad.

Hier de trailer op vimeo met daaronder enige informatie.

Martin Michael Driessen over De pelikaan, VPRO Boeken, 3 december 2017


De ander is moeilijk te kennen, jezelf evenmin

Bijna vijf jaar geleden zat Martin Michael Driessen al eens tegenover Wim Brands om te praten over zijn tweede roman Vader van God. Inmiddels heeft Driessen zich, na zijn carrière als theatermaker, sterk in literaire zin ontwikkeld. Voor zijn vorige boek Rivieren kreeg hij de ECI literatuurprijs en inmiddels is er alweer een nieuwe roman verschenen, De pelikaan getiteld en gekenschetst als een parabel over wederzijdse verbondenheid, waarover Carolina Lo Galbo hem ondervraagt. Hoewel zij zijn boek opvatte als een gevoelsmatig geschreven, vertelt Driessen dat hij heel bewust werkt. Het boeiende van kunst is volgens hem dat het oorspronkelijke en de controle samengaat en hij citeert daaromtrent een uitspraak van William Blake.

 Lo Galbo begint erover dat de hoofdpersonen Andrej en Josip, inwoners van het voormalige Joegoslavië, elkaar afpersen maar dat niet van elkaar weten en zelfs vriendschap met elkaar sluiten. In Een ware held en in Rivieren is ook sprake van een relatie tussen twee mannen. Later in het gesprek komt Lo Galbo daarop terug maar eerst vraagt ze hoe het voor Driessen was om de ECI literatuurprijs te winnen.
Driessen antwoordt dat het erkenning voor hem betekent en dat zijn werk meer in de belangstelling staat. Voor hem persoonlijk verandert er niet zoveel, maar wel in de perceptie van andere mensen.

Lo Galbo heeft zich erover verbaasd dat er een jaar later alweer een nieuwe roman is en leidt daaruit af dat hij geen last van faalangst heeft.
Driessen zegt dat hij al aan De pelikaan werkte nog voor hij de prijs voor Rivieren kreeg.

Lo Galbo zegt dat hij, na zijn loopbaan als theaterregisseur in Duitsland, in een woonboot schrijft en in tien jaar een aardig literair oeuvre heeft opgebouwd.
Driessen zegt dat hij de afzondering hard nodig heeft om te schrijven en hij geniet daar ook van na zijn werk in het theater waar hij altijd met mensen te maken had. Schrijven vergt een andere vorm van concentratie.

Lo Galbo zegt dat De pelikaan zich afspeelt in een denkbeeldig Joegoslavisch kustplaatsje.
Driessen kan daar veel over vertellen, om te beginnen over het exotisme waar hij een liefhebber van is, omdat dat onlosmakelijk verbonden is met kunst maken. Hoewel die vorm tegenwoordig uit de gratie is, is hij er vertrouwd mee. Hij schrijft vanuit de verbeelding en wil de lezer meevoeren en ontvoeren. Met zijn ouders ging hij vaak naar de Joegoslavische kust dus hij kent de sfeer daar met pelikanen op de kade. Dat was in de tijd na Tito toen het communisme al aan het eroderen was. Literatuur heeft baat bij enige afstand zegt hij. Hij geeft voorbeelden van werken van Joseph Roth, Tolstoj en Homerus. Hij prefereert fysieke afstand, waardoor alles wat men leest nieuw is en buigt zijn persoonlijke ervaringen het liefst om naar een literaire weergave daarvan.  

Lo Galbo begint over de afhankelijkheidsrelatie tussen de twee hoofdpersonen in zijn romans en vraagt wat het moeilijk maakt om elkaar te bereiken.
Driessen antwoordt dat de relaties varianten zijn van een thema dat hem boeit, namelijk de grenzen van zelfkennis en de mogelijkheid de ander echt te leren kennen. Dit probleem is terug te voeren op onze condition humaine. Het is verontrustend dat men elkaar in De pelikaan het goede en het kwade aandoet. Behalve de ander kan men ook zichzelf niet vertrouwen. Driessen vindt zichzelf wetenschappelijk niet zo onderlegd dat hij kan zeggen dat dit door een mislukte hechting komt, maar weet wel dat geweldsdelicten vaak gepleegd worden tussen mensen die elkaar goed kennen, in het bijzonder in gezinnen. Josip zat klem tussen zijn vrouw en zijn gehandicapte kind. In de Balkanoorlog kwam het sluimerende geweld fysiek tot uitbarsting.  

Lo Galbo zegt dat Driessen met een een milde blik over mensen schrijft.
Driessen wil niet cynisch zijn en ziet of hoopt dat mensen bij elkaar willen komen.
Hoewel Lo Galbo de grootheidswaan van postbode Andrej grappig vond, neemt Driessen hem wel serieus. Het mannelijk standpunt staat hem nader dan het vrouwelijke, hoewel hij zich ook graag in een vrouw verplaatst.

Hier mijn verslag van het gesprek dat Wim Brands met Driessen over Vader van God had.

zaterdag 16 december 2017

Recensie: Menuet (2011), Louis Paul Boon


De mens als onzekere enkeling of aangepast kuddedier

Louis Paul Boon (1912-1972) was een grootmeester in het beschrijven van de sociale verhoudingen aan de onderkant van de samenleving. In een bedrieglijk eenvoudige, maar vormvaste volkstaal stelt hij de hypocrisie van de burger en het nutteloze najagen van idealen als recht en orde op scherpe wijze aan de kaak. In het jonge huwelijksleven van een man en vrouw biedt een dienstmeisje fraai tegenspel in een weinig gepassioneerde relatie.

We horen eerst de visie van de man die in de vrieskelders werkt en zich nogal buiten de maatschappij voelt staan, vervolgens krijgen we de visie van het vrijgevochten dienstmeisje te horen en tenslotte zet de vrouw daar haar eigen verhaal tegenover. De man probeert het verstikkende te overleven door na te denken over het leven, terwijl zijn vrouw een echte zwoeger is uit een arbeidersgezin. Het meisje staat wat betreft haar ideeën dichter bij de man dan de vrouw en probeert de vrouw met brutale vragen te provoceren, hetgeen nauwelijks lukt omdat de vrouw alle kritiek op haar bestaan afwimpelt met een harde lach. Op het moment dat de vrouw na een jaar of drie eindelijk zwanger wordt, worden de tegenstellingen in het huwelijk groter. Het meisje ziet kans een wig te drijven tussen de echtelieden, hetgeen echter door de langzaam zich ontvouwende ontwikkelingen in het verhaal nauwelijks gevolgen heeft, al blijft het voor de vrouw de vraag in hoeverre ze haar eigen levensbeschouwing zal opgeven ten gunste van een meer open houding die haar man voorstaat ten opzichte van het bestaan.

Mooi is een fragment waarin de onhandige man de nageboorte van het kind in de tuin gaat begraven, hetgeen gewoonlijk het terrein is van zijn vrouw. Hij doet dit niet diep genoeg hetgeen hem een paar weken later op een schampere reactie van de buurman te staan die in opdracht van de vrouw de tuin gaat omspitten.

De verhouding tussen de mens als kuddedier of als individu staat centraal in Menuet, ook al bezit het individu geen zelfbewuste persoonlijkheid, maar stelt die vooral de houding van de aangepaste mens aan de kaak. De man is het prototype van iemand die geen enkele zekerheid heeft, in eenzaamheid zijn werk doet in een omgeving waar warmte uitgesloten is en zich in de avonduren in zijn zolderkamer opsluit om morbide krantenknipsels te verzamelen, die duidelijk maken hoe verschrikkelijk de mensensoort zich ontwikkeld heeft. Het dienstmeisje zit nog op school en rebelleert tegen het systeem daar, net als dat tegen dat van de kerk en zoekt een uitweg voor haar puberteitsgevoelens die als een storm door haar lichaam razen. Zij verkiest net als de man het zintuigelijke ervaren boven de kennis die door school en kerk als model voor het leven wordt voorgeschoteld en weet daarmee de man te bedwelmen, die toch al weinig bevrediging van zijn hardwerkende vrouw kan verwachten. De vrouw die op het eind van het verhaal een glimp opvangt van de seksuele spanning tussen haar man en het meisje, kan daarover niet echt boos worden, omdat ze zelf in het geheim een slippertje heeft gehad met haar driftmatige zwager. Het meisje dat daarvan een vermoeden heeft gehad, weet eerder dan de vrouw dat zij zwanger is. Terwijl de man vreest dat hij zich te laat heeft teruggetrokken, is de vrouw bang dat de man haar in de steek zal laten. Boon weet de verschillende gevoelens, die door het meisje worden geactiveerd, op subtiele en aannemelijke wijze voor te schotelen aan de lezer. Vooral het Vlaams waarvan hij zich bedient is van een grote puurheid, waardoor geen enkele zin misplaatst is. Als een mes snijdt Boon door de oppervlakkige laag van het mens-zijn, waarin alleen traditie, sociale controle en fatsoen de leidende waarden zijn. In deze korte roman die net als Vergeten straat tot zijn eerdere werk behoort, ontvouwt hij een weg waarin een menswaardig bestaan tot de mogelijkheden behoort, al is die niet de gemakkelijkste. In ieder geval biedt hij de lezer de ruimte om verder te zien dan zijn neus lang is, ook in deze tijd waarin het conformisme sterker is dan ooit.

Hier mijn bespreking van Vergeten straat.

Filmrecensie: Verloren dochter (2017), Martijn Maria Smits


Doorleefd drama over een opening in een versteend huwelijk

De naam van regisseur Martijn Maria Smits wekte mijn aandacht. Eerder maakte hij samen met theatermaker Thibaud Delpeut het sterke drama Voor Emilia (2014) over een getraumatiseerde lerares Duits. In de jaren daarvoor zag ik De hoer en het meisje (2011) en Anvers (2009), fraaie portretten over respectievelijk de wereld van de vrouwenhandel en de gevolgen van de economische crisis voor een jong gezinshoofd. Deze onderwerpen gaf Smits op een doorleefde wijze vorm. Dit geldt ook voor Verloren dochter ofwel Lost daughter, onderdeel van de serie Duivelse Dilemma’s en gefilmd op basis van een scenario van Jacqueline Epskamp.

Het verhaal Verloren dochter is niet erg ingewikkeld en aangedragen door eindredacteur Kees Vlaanderen. Het oudere stel Tom en Anneke is bijna vijfentwintig jaar getrouwd en heeft het niet gemakkelijk met elkaar. Op de achtergrond speelt het overlijden van hun dochter, dat verder niet benoemd wordt. De patstelling in hun huwelijk wordt doorbroken als Tom op een avond door een bos rijdt en op een uitgeprocedeerde asielzoekster stuit die haar tweejarige dochter Jamira bij hem achterlaat. Hoewel Anneke aanvankelijk niets moet hebben van het meisje, groeit er toch langzamerhand een band die ook de huwelijksrelatie ten goede komt.

Smits brengt vaart in de film doordat hij niet alle scènes helemaal uitwerkt. Zo zien we dat Tom aanvankelijk het meisje in het bos achterlaat. Vanuit de auto wordt ingezoomd op zijn gezicht dat de nodige tweestrijd verraadt en vervolgens zien we Jamira in het huis van Tom en Anneke. Het feit dat de laatste met een wijnglas voor het aanrecht staat, zegt meteen veel over haar levensgevoel. Anneke voelt zich eenzaam omdat Tom alsmaar aan het werk is en haar aan haar lot overlaat. We zien dat ze hard werkt in de thuiszorg, maar thuis is elke warmte ver te vinden, zoals mooi uitgedrukt wordt in een scène waarin Tom en Anneke zich na een douche in de slaapkamer aankleden. De enige communicatie ging over de douchekop die nodig door Tom gerepareerd moest worden.

De troosteloosheid van het huwelijk speelt zich af tegen de dood van hun dochter die verder niet wordt uitgelegd waardoor de leegte daaromheen nog sterker aanvoelt. Tom wil Jamira in de nog altijd in tact zijnde kamer van hun dochter onderbrengen, maar dat stuit meteen op bezwaren van Anneke. Desalniettemin laat Smits zien dat Tom het pleit wint, net zoals hij steeds meer ruimte neemt om Jamira tot een onderdeel van hun leven te maken. Aanvankelijk zou hij de volgende dag het kind naar het politiebureau brengen maar hij gaat met haar naar de speeltuin en belt vandaar zijn vrouw dat het kind nog een dag langer blijft, waarmee de kans groter wordt dat Anneke haar verzet opzet. Als Jamira huilt en verschoond moet worden, kan ze niet anders dan haar een schone luier geven.

Loes Schnepper als Anneke en Bart Slegers als Tom spelen hun rollen op overtuigende wijze. Op doorleefde wijze geven ze weer dat een versteend huwelijk nog altijd kansen in zich heeft om tot leven te komen. Het is de verdienste van Smits en Epskamp dat het drama niet over de top gaat maar binnen redelijke grenzen blijft. Daarmee wint het aan geloofwaardigheid.

Hier mijn bespreking van Voor Emilia.