Welcome, reader! According to Antony Hegarty in this second decade of the new century our future is determined. What will it be? Stays all the same and do we sink away in the mud or is something new coming up? In this blog I try to follow new cultural developments.


Welkom, lezer! Volgens Antony Hegarty leven we in bijzondere tijden. In dit tweede decennium van de eenentwintigste eeuw worden de lijnen uitgezet naar de toekomst. Wat wordt het? Blijft alles zoals het is en zakken we langzaam weg in het moeras of gloort er ergens iets nieuws aan de horizon? In dit blog volg ik de ontwikkelingen op de voet. Als u op de hoogte wilt blijven, kunt u zich ook aanmelden als volger. Schrijven is een avontuur en bloggen is dat zeker. Met vriendelijke groet, Rein Swart.

Laat ik zeggen dat literaire kritiek voor mij geen kritiek is, zolang zij geen kritiek is op het leven zelf. Rudy Cornets de Groot.

Do not go gentle into that good night, Old age should burn and rage at close of day; Rage, rage against the dying of the light. Dylan Thomas

Het is juist de roman die laat zien dat het leven geen roman is. Bas Heijne.

maandag 22 december 2014

Wings of defeat (2007), documentaire van Linda Hoaglund en Rita Morimoto



Kamikaze piloten: slachtoffers of helden?

Rita Morimoto woont in de Verenigde Staten en had een oom die aan het einde van de Tweede Wereldoorlog kamikaze piloot was in het Japanse leger. Ze vond dit een vorm van terrorisme, maar toen ze hoorde dat haar oom vrijwilliger was,ging ze terug naar Japan om dat uit te zoeken. Haar oom, die vanwege het einde van de oorlog niet meer hoefde te vliegen, overleed twintig jaar geleden, maar twee tantes en daarnaast collega’s van haar oom leven nog wel, waardoor ze zich een beeld kan vormen van de omstandigheden waaronder de kamikaze piloten voorbereid werden en hoe ze over hun missie dachten. Vier vroegere kamikaze piloten komen uitgebreid aan het woord.

Ena Takedoko was tweeëntwintig jaar oud toen hij met zijn dodenvlucht vertrok. Hij toont Rita de formulieren met het pijnlijke bevel in een park. De publieke opinie werd gemanipuleerd. Japan zou worden omsingeld. Daardoor probeerde het China te bevrijden van het imperialisme en annexeerde het Korea. Na het verrassingsbombardement op de Amerikaanse vloot in Pearl Harbor in 1941 werd Indonesië bevrijd. Een nederlaag tegen de Amerikanen botvierde de leiding op de rekruten. Na de slag bij de Marianen verloor Japan alle vliegdekschepen. Omdat er een kloof gaapte tussen de hoeveelheid en de kwaliteit van het Amerikaanse en Japanse oorlogsmaterieel werd op 20 oktober 1944 besloten tot kamikaze acties. Vrouwen bouwden de motoren en de tanks onder de vliegtuigen. Vanwege een gebrek aan olie werd de benzine vermengd met dennenhars. De piloten waren goden, zegt tante Kimiko, ook na de val van de Filipijnen. Toen in april 1945 Japan instortte bleef het einde aan de oorlog uit. Kamikaze was niet alleen een strategie, maar de piloten dienden als voorbeeld voor de Japanners. Hoe te sterven is belangrijk in het land van de samoerai traditie. Omdat zijn motor het begaf, zwom Takedoko naar het eiland Kurosima. Op 29 juni werd hij gered door een duikboot en diende hij zich op te maken voor de beslissende slag. Op 5 augustus viel echter de atoombom op Hiroshima. Takedoko liep tussen de puinhopen en had zijn les wel geleerd. Na de oorlog belandde hij in de voedselindustrie en importeerde Amerikaanse sojabonen. Rita gaat samen met hem naar Kurosima om de oorlog te herdenken. Takedoko hoopt dat de mensheid in staat zal zijn conflicten vreedzaam op te lossen.

Ueshima Takeo heeft later thuis nooit verteld over de kwelling die de keizer hen oplegde door hen te laten instappen zonder dat ze ervaring hadden. Hij vond het heerlijk in de lucht. Hij heeft zelf nooit een kamikaze actie uitgevoerd, maar maakte foto’s van zijn collega’s. Hij kwam op 4 april 1945 terug in Tokio en zei niets tegen zijn vader over zijn opdracht. Omdat men wist dat men ging sterven, ontwikkelde men op de basis hechte vriendschappen. Hoewel leidinggevenden vertelden dat ze de piloten zouden volgen deden ze dat niet. Een uitzondering was luitenant Fujii die de dood vond op 28 mei 1945 nadat zijn vrouw zich met hun twee kinderen in een rivier had geworpen. Fujii boorde zich in een Amerikaans schip dat binnen een minuut zonk. Enkele Amerikaanse schepelingen zwommen weg. Zij zijn ook ondervraagd en kunnen zich de patriottische instelling van de kamikazepiloten voorstellen. Het had hun ook kunnen overkomen.

Nakajima Kazuo voelde zich niet gezond genoeg voor een interview, maar trots heeft de overhand om toch Rita te vertellen over zijn missie. Tijdens een schoolreisje naar een marinebasis raakte hij onder de indruk van de vliegtuigen en wilde graag piloot worden om het land te beschermen. Hij was nog in opleiding toen hij hoorde dat het zijn beurt was. Hij moest naar Okinawa en schrok zich dood. Met een poppetje in zijn zak, gemaakt door vrouwen die hen verzorgden in hun vrije tijd, stapte hij in zijn vliegtuig. Hij zag de platgebrande steden vanuit de lucht. Het regende. Tijdens een beschieting door Amerikaanse Corsairs dacht hij dat het zijn einde was, maar alleen zijn been was kapot. Na de oorlog bleef hij tot zijn vijftigste in de marine en daarna werd hij fabrieksarbeider. 

Hamazono Shigeyoshi ging net als Kazuo naar Okinawa voor een aanval op Amerikaanse transportschepen. Benzine voor de terugweg kreeg men over het algemeen niet mee, maar hij wel omdat hij een gebrekkig toestel had. Hij stelde Kazuo voor om terug te gaan. Omdat de brandstof op was, stortten ze bewusteloos neer op de berg Kaimon. Kazuo kon na de bom op Nagasaki eindelijk weer aan leven denken. Op 15 augustus kwam een einde aan de oorlog. Takeo wist zich geen raad met zijn leven. Hij voelde zich schuldig tegenover zijn gestorven collega’s. Hij ging Engels studeren en startte een bedrijfje in westerse audioapparatuur. Ook Shigeyoshi betreurde de jonge collega’s met veel talent. Hij bleef ook in de marine en zou graag nog eens de piloot van de Corsair spreken die hem, zoals hij denkt, het leven spaarde.

Wings of defeat is een rijke documentaire met veel archiefmateriaal en Japanse manga bij de verhalen over de acties van de piloten. Hier de trailer.  

Dirk de Wachter over Liefde. Een onmogelijk verlangen, VPRO-Boeken, 21 december 2014



Liefde in tijden van moerassige losheid

De Vlaamse psychiater en psychotherapeut Dirk de Wachter maakte twee jaar geleden al zijn opwachting in VPRO Boeken, toen met zijn boek Borderline times, dat veel reacties opleverde. Wim Brands vat de inhoud ervan kort samen. Het gaat over de hoge eisen die we in onze consumptiemaatschappij stellen aan onszelf stellen met als gevolg een onvermogen om met ongeluk te leven. Liefde. Een onmogelijk verlangen? is een vervolg op dit boek. Het beziet de toestand vanuit het individu dat bij De Wachter om raad komt. De lat ligt voor het individu onmogelijk hoog, zegt de psychiater, waardoor het leven voor velen lastig wordt. De prangende vraag is: hoe te leven?

Brands vraagt wanneer een kentering plaatsvond in ons onvermogen met ongeluk om te gaan.
De Wachter antwoordt dat die al ingezet tijdens de Verlichting, toen de individualiteit opkwam, voorts tijdens de industriële revolutie en ook in de jaren zestig, toen men zoveel vrijheid innam dat het collectieve in het gedrang kwam. De Wachter hecht eraan te zeggen dat hij niet vindt dat het vroeger beter was. Liefde zat vroeger verwrongen in vaste patronen, in onze tijd van maakbaarheid en koopbaarheid valt het uiteen in moerassige losheid. De Wachter stelt dat de liefde zich echter niet laat vermarkten.

Brands haakt in op de maakbaarheid, het idee dat alles oplosbaar is.
De Wachter probeert dit idee in het boek en aan zijn patiënten duidelijk te maken en stelt als oplossing voor om meer los te laten, waardoor men geheeld wordt.

Brands begint over de stoornis Adhd die met pillen onder de duim gehouden wordt.
De Wachter zegt dat deze aanpak controversieel is. Het vindt het bedenkelijk dat wij de maatschappij en ons leven daarin als een bedrijf zien. De paradox is dat hoe meer wij perfectie proberen te bereiken, hoe minder dat lukt. Zijn boodschap is om kwetsbaarheid niet te onderdrukken. Het is een voorwaarde voor liefde. De merkwaardige paradox is dat door het bestrijden van kwetsbaarheid de liefde onmogelijk wordt gemaakt.

Brands vindt de paradox glashelder. Hij begint over echtparen die de psychiater bezoeken omdat ze met de liefde worstelen. Hoe weerspiegelt de tijdgeest zich daarin?
De Wachter kan het antwoord inkoppen. Hij spreekt over de illusie van de maakbaarheid en de extreem hoge verwachtingen die men heeft, waardoor gewoonheid slecht verdragen wordt en men steeds nieuwe prikkels zoekt.

Brands kent het riedeltje van zeven dagen seks en ook nog op safari.
De Wachter zegt dat dit in kwantitatieve zin nog zou kunnen, maar dat daarbij ook nog de eis gesteld wordt dat het allemaal kwalitatief heel goed moet zijn. Hij vindt overigens dat seks een te grote plaats in het denken over de relatie krijgt toebedeeld.  

Brands refereert aan een verhaal uit het boek van een echtpaar, waarvan de vrouw problemen had gekend in haar jeugd, dat geen seks meer had. Hij vraagt of dit normaal is.
De Wachter wacht zich om iets te zeggen over normaliteit, maar zag dat het echtpaar er niet onder leed en houdt zoiets daarom voor mogelijk. Hij zegt erbij dat liefde vooral gedijt in het lastige.

Brands vraagt of hij niet het gevaar loopt als een conservatieve criticus gezien te worden.
De Wachter stelt het scherp omdat onze cultuur hem lief is en wil voorkomen dat die afglijdt naar een reactionaire toestand.

Brands begint over de cultuur van de singles die in opkomst is, zelfs met een partij.
Volgens De Wachter streeft het menselijk dier naar hechting. Singles maken het zichzelf moeilijk als het gaat om het zich verbinden. Hij is niet voor one issue partijen maar ziet ook dat een single partij verbindend kan werken in een tijd waarin relaties vloeibaarder worden.

Het gesprek zal wel weer de nodige reacties opleveren. 

Hier mijn verslag over Borderline Times, dat vaak gelezen werd.

zondag 21 december 2014

Filmrecensie: Little Vera (1988), Vasili Pichul



Episode uit het leven van een jonge Russin

Little Vera gaat over een opstandige puber in een gezin in een industriestad in Rusland. Vera is in werkelijkheid helemaal niet zo klein. De kwalificatie slaat op haar speelsheid, haar onbezonnenheid als een jonge kat die nog niet door het leven aan banden is gelegd.

De film begint met een panoramisch beeld van de fabrieksstad, alsof Pichul daarmee wil zeggen dat leven in zo’n stad overleven is. Af en toe vinden er ook gevechten plaats tussen jongeren en de politie. De Sovjet Unie loopt op haar eind, zo weten we achteraf. Vera heeft haar middelbare school afgerond en wacht op toelating op een college. In de tussentijd hangt ze rond met haar vriendin Lena. Haar ouders kunnen niet wachten tot ze eindelijk iets gaat doen. Hun dochter werkt hun op de zenuwen. We willen graag dat hun oudere zoon Victor, arts in Moskou, met haar praat. Ze moet niet roken maar naar haar ouders luisteren, zegt hij door de telefoon.

Klasgenoot Andrej heeft een oogje op Vera, maar zij niet op hem. Hij vindt het spijtig dat het naar de marineschool gaat. Lena krijgt een relatie met een oudere man die aan yoga doet en een dochter van hun leeftijd heeft, Vera valt voor de jonge adonis Sergei. Ze vrijen in zijn oude pand. Haar vader vindt haar een slet. Vera stopt hem in bed als hij weer eens dronken is.

De komst van Victor met het vliegtuig uit Moskou brengt weinig verandering in de verhoudingen. De zoon is alleen vanwege trammelant met zijn vrouw. Zijn ouders vinden hem jammer dat hij zijn kind niet heeft meegenomen. Ze zijn in alle staten als ze horen dat Vera met Sergei wil trouwen. Daarmee gaat haar toekomst naar de knoppen. Als Vera tegen haar moeder zegt dat ze denkt dat ze zwanger is, voelt die zich voor het blok gezet. Sergei wordt uitgenodigd voor een bezoek en komt in zijn oude kleren.

De ontmoeting van de ouders met de onverschillige Sergei zet de toon voor het vervolg. Een afspraak voor een huwelijk wordt gemaakt. Haar tante geeft Vera in afwachting een boek waarin staat hoe ze zorgt voor een goed huishouden. Sergei trekt bij haar in, waardoor de verhouding tussen hem en de ouders op scherp komt te staan. Vera zit tussen twee vuren.

Alle drank tijdens de maaltijden zorgt voor een escalatie waarbij de vader zijn schoonzoon met een mes steekt. Sergie wordt in het ziekenhuis opgenomen. Vera is depressief als Victor weer op bezoek komt en het hele gezin naar zee gaat. Vera doet op aandringen van haar moeder een valse getuigenis bij de politie. Een bezoek aan Sergei in het ziekenhuis leidt tot onenigheid en vervolgens probeert Andrej, die verlof heeft gekregen om haar te zien, daar nog een schepje bovenop. Vera is zo overstuur dat ze een overdosis neemt van de kalmeringspillen die Victor haar verstrekt heeft. Net op tijd wordt ze gevonden door Victor en Sergei die, angstig over de hele toestand, uit het ziekenhuis ontsnapt is. Nadat Victor haar veel water heeft laten drinken, vertrekt hij weer. De vader stort vervolgens ter aarde en roept zijn zoon en vervolgens zijn dochter.

Little Vera met in de hoofdrol Natalja Nejoda als Vera en met Andrej Sokolov als Sergei geeft een mooi beeld van de tijd waarin de Sovjet waarden verloren gaan. Drankzucht en ergernis overheersen. Jongeren als Vera en Sergei weten niet goed hoe daarmee om te gaan en koesteren, zoals pubers eigen is, hun eigen verlangens.

Hier op Fandango de trailer van Little Vera, die in het Russisch Malenkaya Vera heet.  

Recensie: Buitenwereld, binnenzee (2014), Auke Hulst



Persoonlijke reisverhalen met een literaire inslag

Twee jaar geleden maakte Auke Hulst naam met de autobiografische roman Kinderen van het ruige land. Daarin beschrijft hij de traumatische jeugd van Kai in het noorden van Groningen zonder vader en een moeder die haar kroost verwaarloost. ‘Af en toe werpt de verteller ook een blik vooruit naar het toekomstige beroep van Kai als reisschrijver, wat dat ook moge inhouden,’ schreef ik in mijn recensie over deze roman. Buitenwereld, binnenzee geeft daarop een duidelijk antwoord. We volgen Hulst op zijn reizen door de wereld. Vaak in opdracht voor een krant of een tijdschrift. ‘Het schrijven heeft er uiteindelijk voor gezorgd dat ik jaren en jaren later, de wereld daadwerkelijk heb kunnen bereizen,’ zegt de auteur in een stuk dat overigens over zijn geboortegrond Groningen gaat.

In het Woord vooraf vertelt Hulst over de reisangst die hem eerder in de greep hield. ‘In de jaren dat voor jonge mensen de wijde wereld lonkt, verschanste ik me in eigen hoofd en huis. Ik ging wel de deur uit, maar mijn actieradius beperkte zich tot supermarkt, bioscoop, boekhandel en poolcafé.’ Een openhartige betekenis die meteen sympathiek klinkt. Tenminste niet zo’n bombastisch geluid als wel eens door reisschrijvers gebezigd wordt.

De eerste reis was met zijn broer Hans, een journalist, naar Birma. ‘Ik stemde in uit fatalisme, maar de ervaring zou me de ogen openen.’ Ze verbleven in een hotel waar George Orwell eerder gast was en raken maar niet gewend aan de slaafse mentaliteit van de gidsen. Daarna volgden vele reizen, met een voorkeur voor Japan en Amerika. De wereld is een boek, zo begint het Woord vooraf, maar het tegenovergestelde is net zo waar. Lezen en reizen zijn complementaire activiteiten. Dat zijn reizen vaak schrijvers tot onderwerp hebben, maakt de verbinding alleen maar hechter. In de jaren 2007-08 was Hulst in San Francisco, eerst met vrienden, daarna met een geliefde. Het leverde hem het inzicht op dat de zomer van liefde een winter van misnoegen baarde, maar toch bezweert Hulst dat de werkelijkheid de droom nooit helemaal zal verdringen.

We lezen onder andere over mijmeringen bij het graf van Jack Kerouac, de Indian summer in het noordoosten de Verenigde Staten waar Thoreau in 1854 zijn Walden schreef en over het verblijf van Rimbaud in de stad Harar in Ethiopië. Japan komt ruimschoots aan bod. Zijn eenzaamheid in Tokio na een breuk met zijn vriendin en een mooi gecomponeerd stuk over een interview met Haruki Murakami voor NRC Handelsblad op Hawaii.  

Beschouwelijke non fictie stukken worden afgewisseld met boeiende verhalen, zoals over beleggingsadviseur Gregor die naar Moermansk treint en daar wordt gearresteerd op verdenking van spionage. Een ander ingrijpend verhaal gaat over een oorlogsveteraan uit Nebraska die met vervalste herinneringen leeft.

Tenslotte beschrijft Hulst de professionele reiziger in vergelijking met een toerist. Ik had verwacht dat hij net als Pepijn Vloemans positief over de eerste zou zijn, maar dat is niet zo. ‘Je voelt het zodra je met ze in aanraking komt. Het zoekende, de onrust, de ontevredenheid.’ Het zijn volgens Hulst mensen op jacht of op de vlucht. Daarnaast kan men reizen zien als een broodnodige oefening in nederigheid. Bij het zien van ambachtslieden die in de Ethiopische hoofdstad Adis Abeba leven, sterven en gelukkig zijn, zou de reiziger zich moeten schamen. Dat lijkt me nou onnodig. Hulst schrijft persoonlijk en neemt de lezer mee als ware hij een vriend op zijn literaire reizen. Het is heerlijk om in de luie stoel zijn ervaringen te absorberen.

Hier mijn recensie van Kinderen van het ruige land, hier Wat hebben we weer genoten van Pepijn Vloemans.



zaterdag 20 december 2014

Theaterrecensie: Bedrog, Harold Pinter, Toneelschuur, Haarlem, 19 september



Mooi vormgegeven spel over een driehoeksverhouding

Het toneelstuk Betrayal van Pinter is sinds 1987 al vaak opgevoerd. In het Nederlandse taalgebied waagden gerenommeerde toneelgroepen als Stan en Toneelgroep Amsterdam zich aan dit - in achterwaartse richting geschreven - overspeldrama, spelend in de jaren 1975 en 1968 tussen literair agent Jerry en galeriehoudster Emma, echtgenote van uitgever Robert. Dat Barakoeda i.s.m. Nachtgasten iets extra’s aan de driehoeksverhouding toevoegen, bleek wel uit de zaal die tijdens de première vijf kwartier lang muisstil was.

Meteen al de opstelling met stoelen op het podium is verrassend. Een deel van het publiek neemt daarop plaats. De spelers lopen negen scènes lang tussen hen door. Emma vraagt tijdens de voorstelling aan iemand om haar schort vast te knopen en een ander om een fles drank open te draaien. De openbaarheid staat in een mooi contrast tot het geheime verbond en straalt warmte uit in een ijzig menselijk drama. Een oud nummer van de Rolling Stones en later van Queen en Tina Turner zorgt voor veel sfeer.

De eerste scène wordt gespeeld tussen Emma en Jerry, beiden gekleed in regenjassen. Het is Londen, 1977. Ze spreken over hun zevenjarige relatie die twee jaar daarvoor eindigde. Emma vertelt dat ze Robert heeft ingelicht over hun relatie. Jerry is overstuur. Hoe kon Emma zijn beste vriend, met wie hij als literair agent ook zakelijk omgaat, daarover verteld hebben? Emma zegt dat ze een nacht lang gepraat hebben, waarin Robert een verhouding bekende en zij niet kon achterblijven. Jerry en Emma vragen elkaar verschillende keren hoe het gaat en krijgen zoals dat gaat steeds minder oppervlakkige antwoorden. Emma vraagt ook naar Judith, de vrouw van Jerry en diens twee kinderen, al was het gebruik om nooit namen te noemen. Jerry refereert aan de keer dat hij de jonge dochter van Emma in de lucht gooide, tot drie maal toe en tot plezier van allen.  

In de tweede scène nodigt Jerry Robert uit om over de bekentenis van Emma te praten. Hij vreest dat zijn beste vriend hem niet meer wil zien, maar Robert doet alsof hij niet boos is. Hij vertelt dat hij al vier jaar daarvoor van hun relatie wist. In een mooi uitgespeelde scène van jaren daarvoor spreekt hij Emma aan op een brief die zij van Jerry ontving. Hij herkende het handschrift. Na lang doorvragen bekent Emma dat zij en Jerry en liefdesverhouding hebben, die ze in een flat in Noord praktiseren. Tijdens dezelfde scène leest Emma een boek van Spinks, een nieuwe schrijver, geprezen door Jerry en afgekeurd door Robert. Ze doet alsof ze geboeid leest maar heeft ondertussen meer aandacht voor het publiek.  

De kleding die begint met regenjassen wordt in het stuk steeds schaarser. Steeds meer ontdaan van vormelijkheid, steeds meer casual, zoals de verhoudingen waren in 1968 toen Jerry tijdens een feestje helemaal gek werd van verliefdheid op Emma.

Het verhaal speelt in het literaire milieu en bevat veel humor zoals over Benders en Spinks, auteurs die voor grappige verdeeldheid tussen de spelers zorgen of over een partij squash, die Robert graag met Jerry speelt, maar dan wel zonder het bijzijn van Emma, die zich daarop natuurlijk zwaar beledigd voelt. Als Robert Jerry naar zijn mening daarover vraagt, kan die natuurlijk niets zeggen en geeft een ontwijkend antwoord. Robert is toch al een macho man die lak heeft aan conventies en graag commandeert.  

Bedrog is een prachtig vormgegeven spel over een driehoeksverhouding, vertaald door Gerrit Kouwenaar, geregiseerd door Koen Wouterse en gespeeld door Margje Wittermans, Kees Boot en York Zwart.

Bijgewerkt, 20 december 2014 om 11:24 uur.