Welcome, reader! According to Antony Hegarty in this second decade of the new century our future is determined. What will it be? Stays all the same and do we sink away in the mud or is something new coming up? In this blog I try to follow new cultural developments.

Welkom, lezer! Volgens Antony Hegarty leven we in bijzondere tijden. In dit tweede decennium van de eenentwintigste eeuw worden de lijnen uitgezet naar de toekomst. Wat wordt het? Blijft alles zoals het is en zakken we langzaam weg in het moeras van zelfgenoegzaamheid of gloort er ergens iets nieuws aan de horizon? In dit blog volg ik de ontwikkelingen op de voet. Als u op de hoogte wilt blijven, kunt u zich ook aanmelden als volger. Schrijven is een avontuur en bloggen is dat zeker. Met vriendelijke groet, Rein Swart.

Laat ik zeggen dat literaire kritiek voor mij geen kritiek is, zolang zij geen kritiek is op het leven zelf. Rudy Cornets de Groot.

Do not go gentle into that good night, Old age should burn and rage at close of day; Rage, rage against the dying of the light. Dylan Thomas.

Het is juist de roman die laat zien dat het leven geen roman is. Bas Heijne.

In het begin was het Woord, het Woord was bij God en het Woord was God. Johannes.



maandag 14 december 2015

Het Duitsland van mijn moeder (2015), zesdelige televisieserie van Britta Hosman en Jorien van Nes


Familiegeschiedenis in een los jasje

In de winter van 1945 vluchtten veertien miljoen Duitsers uit Oost Pruisen voor de Sovjet troepen die in aantocht waren, waaronder de toen vierjarige Rita (op de foto links), die later de moeder van Britta Hosman (rechts) werd. Hosman volgt niet alleen de verdere weg die haar moeder ging maar zoekt ook naar de ziel van Europa in het sterk veranderende en veranderlijke Duitsland. De heen en weer schakeling tussen heden en verleden, de interviews met de moeder, de gesprekken met de tolk etc., doen af en toe nogal verwarrend en chaotisch aan. De onbezonnen, meisjesachtige manier waarop Britta door het verleden banjert, maakt er enigszins een farce van.

Aflevering 1: verloren land

De familie van moeder Rita komt uit de buurt van Königsberg, het huidige Kaliningrad dat een Russische enclave vormt tussen Litouwen en Polen. Vroeger was Königsberg een Hanzestad in Oost Pruisen, de graanschuur van Duitsland. De omgeving was vruchtbaar er heerste lange tijd tevredenheid, tot ze het geluid van bommen hoorden. Oost Pruisen bleef echter gespaard, maar aan het eind van de oorlog verliet men toch, ondanks een verbod van de Gestapo, in allerijl het gebied. Een Russisch gezin dat daar op 2 mei 1945 aankwam vertelt dat iedereen er op de vlucht was geslagen. Ze kregen later nog bezoek van de oorspronkelijke bewoners, maar ze waren niet bang dat ze uit hun huis gezet werden. Britta vertelt dat Duitsers sowieso aan de verkeerde kant stonden, hoe men het wendde of keerde. Hun verdriet is gemengd met schuld.

Het oude landhuis Kringitten is na een bombardement van de aardbodem verdwenen. De opa van Britta ging in 1944 naar het front. Zijn zus nam het beheer van het landgoed over. Een jaar later vluchtte ze. Op het terrein bivakkeren een Russsiche vader en een zoon die daar willen gaan wonen omdat er sporen van een oude beschaving te vinden zijn. Ze vinden serviesgoed van de familie, stukgeslagen door zijn woedende landgenoten. De vader laat een ander landgoed zien dat nog wel intact is. Een deel van het interieur is naar Rusland vervoerd.

Een vrouw die in 1954 hier heen kwam, vertelt over foto’ s van vrouwen die ergens aan een deur hingen. Het ging om Duitse vrouwen die in een bordeel aan het werk waren gesteld en pas later mochten vertrekken.

Aflevering 2: de vlucht

Op 26 januari 1945 vluchtte de familie over het bevroren water van Cranz (het huidige Zelenograd) naar Danzig (het huidige Gdansk). Een tante bleef achter, maar een Poolse gevangene ging mee over de bevroren, maar weinig betrouwbare zee. Rita zegt dat haar moeder de hele dag een pistool droeg om haar kinderen en zichzelf te doden als ze overweldigd mochten worden door de Sovjets. Die verkrachtten en roofden, gesanctioneerd van hogerhand, in Oost Pruisen dat het een lust was en dat kan ongetwijfeld letterlijk worden opgevat.  

De familie wachtte buiten in de haven met een temperatuur van min twintig graden Celsius op de schepen die hen mee zouden nemen. Ze hadden het geluk dat ze niet op de Gustloff terecht kwamen want die verging net als andere schepen met man en muis op de Oostzee. Britta spreekt erover met Russen die niet rouwig zijn over de geslaagde acties, ook al bevonden zich onschuldige vrouwen en kinderen op de schepen, want de Duitsers waren nu eenmaal hun vijanden. In 2003 kreeg militair Marinesko nog een standbeeld vanwege zijn heldendaad.

Britta spreekt de Pool Pavel die in 1935 in Danzig in een huis trok van gevluchte Duitsers. Zelf was hij verjaagd uit Vilnius. In de kelder vond hij boeken en een aandenken van de nazi’s. Tolk Sascha waardeert het dat men het verleden probeert te verwerken en houdt zijn hart vast voor Rusland waar dat niet gebeurt. Net als de nazi’s zijn de Russen goed in propaganda. Door zand te strooien weet niemand meer wat er nou precies waar is. 

Britta vraagt zich af of de twee Poolse arbeiders Leo en Jozef, die niet met de familie meekonden, nog leven. Ze spreekt een man die hen gekend heeft en met hen geschaakt heeft. Hij vertelt dat ze nooit over de Duitse tijd meer spraken. Er woont nog wel een nicht die vertelt dat haar moeder geen prettige herinneringen aan de bevrijding koesterde, maar die wil verder niet voor de camera. Aan het eind van de oorlog, zegt Brita, was niemand meer veilig voor de Sovjets, die iedereen in kampen stopten.  

Aflevering 3: klassenvijand

Na afloop van de oorlog zochten de mensen in Duitsland onderdak, net de huidige vluchtelingen uit Syrië. Rita kwam met haar familie in het Oostduitse Jessen terecht. Ze kon het verlies van haar geboortegrond wel accepteren, zegt ze en toont zich daarmee een stuk minder sentimenteel dan haar dochter. In de streek werd afgerekend door het Sovjet leger. Haar vader ontsnapte aan gevangenschap en deportatie naar Siberië. De DDR oogde eerst lieflijk maar liet al gauw zijn tanden zien. Haar vader zag niets in de nieuwe staat en daarom mocht Rita geen pionier bij de jeugdbeweging worden.

Omdat de stof niet toereikend is voor een hele uitzending maakt Britta een uitstapje naar mevrouw Vicky, die vermogende ouders had, wegvluchtte uit de DDR maar daar later weer terug kwam en, met de koffiekan in de hand, haar verhaal vertelt. Ze werden als klassenvijanden gezien, zegt ze, hetgeen Britta doet denken aan de acties van aanhangers van Pegida die zich ook bedreigd voelen door de vluchtelingenstroom. Een hoteleigenaar vertelt haar dat hij zijn Stasi dossier niet wil inzien om niet op hem onwelgevallige feiten gedrukt te worden. De Oost-Duitse zwijgzaamheid verklaart hij uit de lange periode van dictatuur.  

In 1951 vluchtte de familie van Britta uit de DDR. Haar moeder mocht daarover niets zeggen, ook niet tegen haar vriendinnetje Renata, die nu in Prettin woont en die voorzichtig is geworden, gelijk ze opgevoed is.

Aflevering 4: een nieuw huis

Hosman gaat terug naar het vroegere Königsberg waar de Russen op 9 mei 2015 de Dag van de overwinning op het fascisme vieren. Een rijk gedecoreerde militair bagatelliseert het leed dat zijn leger in het Duitse landsdeel aanrichtte. Men kon goed met de Duitsers overweg en excessen werden aangepakt, zegt hij. Hosman denkt dat de werkelijkheid van de vele verkrachtingen, de vele doden en de deportaties van de rest te pijnlijk voor hem moeten zijn.

Ze neemt meteen een kijkje op het voormalig landgoed van haar familie, waar de Russische vader en zoon een nieuw bestaan opbouwen. Hosman vraagt hen over de plaatsing van kernraketten in de buurt en over de propaganda oorlog die Poetin voert. De oudere man zegt over het eerste dat de bevolking in slaap gesust is en de jongere zegt over het laatste dat de geschiedenis door de overwinnaars wordt geschreven en dat de misdaden begaan onder het communisme niet onder tafel geveegd zouden moeten mogen worden (het lijkt wel Duits, rs).  

De familie Hosman raakte over heel Duitsland verspreid. Rita werd ondergebracht bij kleinbehuisde tantes in West Duitsland, maar kon dat niet aan en ontwikkelde een eetstoornis. In 1954 werd de familie verenigd toen vluchtelingen uit het Oosten huizen aangeboden kregen. Britta herinnert zich de plaats als een paradijs op aarde. Een oom van haar bouwde later zelf een huis in die buurt, waar ook wel het nodige geleden werd, want niet alleen de Russen maar ook de geallieerden verkrachtten. De oude Konrad die ooit verliefd was op Rita, vertelt over zijn leven dat een stempel kreeg in het interneringskamp in Denemarken. Oude vluchtelingen in verzorgingstehuizen willen zich soms niet laten wassen omdat ze de intimiteit daarvan niet aankunnen.  

Aflevering 5: vliegenier Traute

Hosman verdiept zich in het verleden van de peettante van haar moeder. Deze knappe Traute was sportvliegenier en ging voor de Luftwaffe werken nadat Hitler de macht in Duitsland had overgenomen. Rond haar persoon leven veel raadsels die Hosman, ook na consultatie van anderen die over haar schreven of haar kenden, niet kan oplossen.

Na negen jaar krijgsgevangenschap in Rusland keerde de, vanwege haar huwelijk met baron Helmer, tot barones geslagen Traute terug naar Berlijn. Ze opende daar een bloemenzaak als dekmantel voor haar activiteit als informante van de Amerikanen, want een barones heeft een netwerk en een spionne blijft een spionne. Britta belt aan bij het huis waar haar tante het laatst gewoond heeft en praat met een jonge moeder die haar verwijst naar de huisbazin die net enkele dagen de stad uitgaat.

In de tussentijd spreekt Britta een Rus uit Minsk die, naar aanleiding van archiefmateriaal dat inmiddels niet meer voorhanden is, een boek over Traute geschreven heeft, een Duitse onderzoekster van vrouwen die voor de Luftwaffe werkten maar die de naam Traute nooit is tegengekomen misschien ook omdat documenten verdwenen zijn en een medegevangene die ook piloot was, door Hitler bedrogen werd en met de nodige harddrugs het vliegtuig in gejaagd werd om te bombarderen. Tenslotte komt ze weer bij de huisbazin uit die vertelt over de eenzame dood van de aan morfine verslaafde vrouw, die ze als een fantaste typeert, maar ook het rookgordijn niet weet weg te trekken. 

Aflevering 6: Wir schaffen das

Opnieuw is Britta in Kaliningrad, weer bij de Russen die op het landgoed van haar familie een oude Russische kolchoze ontdekten. Het vormt zowel het startpunt als het eindpunt van de zoektocht die Hosman ondernam naar de plaats die bij haar moeder in het geheugen gegrift zit, ook al heeft ze daar maar vier jaar van haar leven doorgebracht. Over de tijd in Nederland na haar huwelijk in de jaren zestig horen we helaas niet veel. Zelfs Britta ontleent daar haar identiteit aan de vesting Kringitten in Oost Pruisen of moeten we dat met een korrel zout nemen? Ze heeft haar twijfels bij de vraag of haar familie wel met de Duitse schuld geassocieerd mag worden en wordt daarin bevestigd door haar stiefvader Arthur die aan het woord komt over zijn joodse verleden en zijn omgang met een lieve Duitse, die nooit enig kwaad gedaan heeft. Daarentegen twijfelt Britta aan de uitspraak van de voormalige Duitse president Richard von Weizsäcker dat collectieve schuld niet zou bestaan. Ze gaat naar de Wannsee, waar tijdens een conferentie van de nazi’s in 1942 tot de vernietiging van de joden besloten werd.  

Dit onzalige besluit verklaart wellicht de grote bereidheid in het hedendaagse Duitsland om vluchtelingen op te vangen, al is de rek er, door de enorme toevloed, uit en neemt de druk op de bevolking toe, zoals in het sinds 1945 bestaande opvangkamp Feldland te beluisteren is. Vanmorgen las ik in de krant dat de miljoenste vluchteling geteld is. Het is te hopen dat men het in Duitsland met elkaar uithoudt en dat er snel een politieke oplossing komt. Verwijzingen naar oorlog brengen Britta tot de slotopmerking dat haar familie daar nooit mee bezig was. Dit wordt ondersteund door de laatste beelden, waarmee de al lang flakkerende kaars van de familiegeschiedenis gedoofd wordt en de kijker zich afvraagt of de serie onder eindredactie van Frank Wiering niet strakker in het pak gestoken had kunnen worden.  




Geen opmerkingen:

Een reactie plaatsen