Welcome, reader! According to Antony Hegarty in this second decade of the new century our future is determined. What will it be? Stays all the same and do we sink away in the mud or is something new coming up? In this blog I try to follow new cultural developments.

Welkom, lezer! Volgens Antony Hegarty leven we in bijzondere tijden. In dit tweede decennium van de eenentwintigste eeuw worden de lijnen uitgezet naar de toekomst. Wat wordt het? Blijft alles zoals het is en zakken we langzaam weg in het moeras van zelfgenoegzaamheid of gloort er ergens iets nieuws aan de horizon? In dit blog volg ik de ontwikkelingen op de voet. Als u op de hoogte wilt blijven, kunt u zich ook aanmelden als volger. Schrijven is een avontuur en bloggen is dat zeker. Met vriendelijke groet, Rein Swart.

Laat ik zeggen dat literaire kritiek voor mij geen kritiek is, zolang zij geen kritiek is op het leven zelf. Rudy Cornets de Groot.

Do not go gentle into that good night, Old age should burn and rage at close of day; Rage, rage against the dying of the light. Dylan Thomas.

Het is juist de roman die laat zien dat het leven geen roman is. Bas Heijne.

In het begin was het Woord, het Woord was bij God en het Woord was God. Johannes.



woensdag 18 januari 2017

Spinoza, een vrije denker (2015), documentaire van Robin Lutz


Grondlegger van de democratie ontmoet veel weerstand in zijn leven

Robin Lutz maakte een gedegen documentaire over het leven en denken van Baruch Spinoza (1632-1677), die veel weerstand opriep in zijn tijd, maar nog altijd getuigt van een grote visie op mens en maatschappij, waarbij hem zelfs de eer toekomt om aan de wieg te staan van de Amerikaanse grondwet uit 1789. Het idee dat alle mensen gelijk zijn, is nog steeds zeer actueel.

Lutz begint met de stelling dat Spinoza op zoek was naar blijvend geluk in een wereld waarin alles voorbijgaat en niets bestendig is. Hij roept de hulp in van hoogleraar filosofie Wiep van Bunge, die naar Rome reist om in de Apostolische Bibliotheek van het Vaticaan de Ethica van Spinoza in te zien. Over de herkomst van het boek mag Van Bunge niet praten, maar hij uit toch zijn vermoedens. Later zit hij bij het graf van Seneca aan de Via Appia die van Rome naar Brindisi liep. Hij vertelt daar over de grote interesse van Spinoza voor de klassieke cultuur.

 Daarna horen we een en ander over de jeugd van Spinoza in Amsterdam. Hij was een kind van Portugese joden die naar Amsterdam gevlucht waren, een van de tolerante steden in Europa. Ze dreven daar een winkeltje in zuidvruchten. Hij kreeg les in de Talmoed en de Thora op de joodse school. Zijn moeder overleed toen hij zes jaar oud was, zijn vader op zijn eenëntwintigste. Hij wist de erfenis te ontduiken, die uit schulden bestond, hetgeen hem op problemen met het bestuur van de joodse gemeente, dat ook al niet zo blij was met zijn radicale denkbeelden. In 1656 sprak men de banvloek over hem uit. De inleiding daarop wordt voorgelezen door rabbijn Soetendorp. Lutz brengt zelfs Spinoza, gespeeld door Rowin Prins, achterin de synagoge in beeld. Daar mijmert hij over de aard van de mens en zijn verhouding met God.

Later zien we hem op een trekschuit naar Rijnsburg gaan. Hij heeft dan Latijn gestudeerd bij de jezuïet Van den Enden en zich verdiept in Descartes. Hij trekt in bij een chirurgijn. Hij verdiende de kost met het slijpen van lenzen, studeert aan de universiteit van Leiden en werkt aan de Ethica, waarin hij zijn ideeën met wiskundige bewijzen onderbouwt. Volgens Spinoza wordt de mens vooral door natuurwetten bepaald en bestaat er geen bovennatuurlijke macht. Neurowetenschapper Peter Hagoort lijft Spinoza graag in zijn denken in. Van Bunge wijst erop dat de nadruk van Spinoza op het begrijpen van de natuur, ruimte laat aan enige vrijheid. Door inzicht in de noodzakelijkheid kan de mens het hoogste geluk bereiken.

Vanwege vrees om mishandeld te worden, verhuist Spinoza naar Voorburg. Hij trekt in bij meesterschilder Daniël Tydeman en werkt verder aan zijn Ethica, dat meetkundig is samengesteld. Hij raakte daar betrokken in een conflict over een te benoemen dominee. De liberalen, waartoe Spinoza behoort, en de conservatieven staan, net als elders in de Republiek, lijnrecht tegenover elkaar. In 1669 vertrekt hij naar het aristocratische Den Haag, waar hij meer dan in Voorburg wordt gedoogd. Spinoza is ontstemd over de dood van een gelijkgezinde die een vrijzinnig boek schreef en daardoor werd opgesloten. Hij neemt wraak met zijn Tractatus theologico-politicus, dat in 1670 wordt gepubliceerd. Daarin stelt hij dat de macht van de kerk ondergeschikt moet zijn aan die van de staat, hetgeen bij de kerkenraden veel kwaad bloed zet. De conservatieven die onder aanvoering van stadhouder Willem III de strijd beslecht hebben, verbieden zijn werk in 1674. Dat is twee jaar na het rampjaar waarin de gebroeders De Witt werden vermoord.

Spinoza is veel in Hofwijck, waar hij samenwerkt met Christiaan Huygens. Hoewel hun levens heel anders verlopen, hebben ze beiden grote interesse voor natuurwetenschappelijk onderzoek. Astronoom Vincent Icke denkt dat Huygens graag had meegewerkt met het vergroten van onze hedendaagse kennis over de sterren. Spinoza bracht de kennis over de samenhang in het heelal over op de toestand van de mens. Die ziet hij als onderdeel van een groter geheel. Hij vervolmaakt de Ethica, die in 1675 in Amsterdam gedrukt zou worden hetgeen afgeblazen werd vanwege de onveilige situatie. Twee jaar later, in zijn sterfjaar, ziet het boek alsnog het licht en belandt op onduidelijke reden in de bibliotheek van het Vaticaan, waarmee we terug zijn bij het begin.

Als toegift laat Lutz de Nederlandse ambassadeur in de Verenigde Staten aan het woord die, staande naast de grote vijver achter het Capitool, vertelt over de rol van Spinoza bij het tot stand komen van de Amerikaanse grondwet. Jefferson, de derde president van de VS, had het werk van Spinoza in zijn boekenkast staan maar bekommerde zich nog niet om het lot van de zwarten, net zoals wij ongevoelig zijn voor de nood van dieren in de bio-industrie.

Hier een voorbeschouwing op de film door de maker zelf.

Geen opmerkingen:

Een reactie plaatsen