Welcome, reader! According to Antony Hegarty in this second decade of the new century our future is determined. What will it be? Stays all the same and do we sink away in the mud or is something new coming up? In this blog I try to follow new cultural developments.

Welkom, lezer! Volgens Antony Hegarty leven we in bijzondere tijden. In dit tweede decennium van de eenentwintigste eeuw worden de lijnen uitgezet naar de toekomst. Wat wordt het? Blijft alles zoals het is en zakken we langzaam weg in het moeras van zelfgenoegzaamheid of gloort er ergens iets nieuws aan de horizon? In dit blog volg ik de ontwikkelingen op de voet. Als u op de hoogte wilt blijven, kunt u zich ook aanmelden als volger. Schrijven is een avontuur en bloggen is dat zeker. Met vriendelijke groet, Rein Swart.

Laat ik zeggen dat literaire kritiek voor mij geen kritiek is, zolang zij geen kritiek is op het leven zelf. Rudy Cornets de Groot.

Do not go gentle into that good night, Old age should burn and rage at close of day; Rage, rage against the dying of the light. Dylan Thomas.

Het is juist de roman die laat zien dat het leven geen roman is. Bas Heijne.

In het begin was het Woord, het Woord was bij God en het Woord was God. Johannes.



zondag 28 augustus 2016

Recensie: Søren Kierkegaard, een biografie (2016), Joakim Garff


Het martelende leven van een ware christen

Søren Kierkegaard (1813-1855) staat bekend als een eigenzinnig filosoof met radicale gedachten, die de gemoederen nog steeds bezig houden. Biograaf Joakin Garff zet in een zeer uitgebreide studie over deze vaak aangehaalde denker uiteen hoe diens leven verbonden was met zijn ideeën. Hoewel Kierkegaard een complex mens was, doet hij dat op een hele toegankelijke en spannende manier met cliffhangers en al, waardoor de 760 lange bladzijden van deze met foto’s verluchtende biografie op geen enkele wijze gaan vervelen.

Om te beginnen voert Garff de lezer terug naar de tijd waarin Kierkegaard in zijn geboortestad Kopenhagen begraven wordt. Het was een gebeurtenis die veel opzien baarde omdat de theoloog zich aan het eind van zijn leven tegen het christendom gekeerd had.
De toestand bij de begrafenis bewijst eens te meer dat in het geval van Kierkegaard zelfs de dood de mens en zijn werk niet van elkaar kan scheiden,’ schrijft Garff in zijn Inleiding. Hoewel de teneur altijd is geweest om dat wel te doen, volgt Garff de gedachte van Kierkegaard die zich in 1846 zijn toekomstige biograaf voorstelde als een dichter-schrijver, ‘die als het ware tussen de regels door zou kunnen schilderen hoe hij zijn leven zin en betekenis wilde geven.’ Garff stelt zich tot taak een samenhangend verhaal met een kop en een staart te schrijven, zonder de bronnen geweld aan te doen. Hoewel het voor een leek moeilijk vast te stellen is of hij dit ook voorkomt, is zijn vertelstijl in ieder geval bedwelmend.

Anders dan gedacht blijkt de jonge Søren - de jongste zoon van een koopman uit Kopenhagen - helemaal niet zo sympathiek. Hij is op school het mikpunt van pesterijen vanwege zijn ongewone verschijning met zijn iele postuur en aparte kleding en hij gedroeg zichzelf ook als een pestkop en een brutale vlegel. Om het wereldraadsel op te lossen, ging hij theologie studeren, maar voet aan de grond kreeg hij niet, hetgeen de basis legde voor zijn haat jegens anderen die meer succes hadden.

De relatie met zijn vader was, net als die van Kafka, moeilijk en tekende voor een groot deel zijn bestaan. Søren ging in tegen het traditionele opvattingen van zijn vader en zijn oudere broer Peter Christian, die later bisschop zou worden. Dood en verderf teisterden de familie en zelf blaakte hij ook al niet van gezondheid. Zijn vader trouwde na de vroege dood van zijn vrouw met de dienstmeid en verwekte bij haar zeven kinderen, waarvan er vijf vroegtijdig overleden. Hij vervloekte God toen hij een kind was en schapen hoedde op de heide, zo staat in een dagboekaantekening van Søren uit 1846. Lang blijft duidelijk wat daaraan ten grondslag lag. Garff legt later in het boek een verband met syfilis. Kierkegaard dacht dat hij door de wraak van God nooit ouder zou worden dan drieëndertig jaar hetgeen een doem op zijn leven legde en hem tot zwaarmoedigheid veroordeelde.

De controverse met zijn leeftijdsgenoot en sprookjesschrijver Andersen, die, zoals Garff veronderstelt, elkaars zwakten weerspiegelden, was nog niets bij het drama dat zich rond zijn verloofde Regine Olsen voltrok. Het is tragisch om te lezen dat Kierkegaard haar een pakketje terugstuurde met een in haar brieven gewikkelde flacon parfum, ten teken dat hij de relatie als geëindigd beschouwde. De trapten de twee elkaar teveel op de staart, veronderstelt Garff. Wellicht speelt ook de verhouding tot zijn vader, die hem van de natuur had afgesneden, daarin een rol. In ieder geval koos Kierkegaard ervoor om zijn leven te wijden aan het schrijven. Reflectie liet kortgezegd geen hartstocht en een gezinsleven toe, al kon de erotische energie niet zomaar uitgebannen worden en spreekt Garff zelfs van een spermaspattende pen. De twee bleven contact onderhouden, ook in de tijd dat Olsen gehuwd was met een ander, al was het met een knikje tijdens een van de wandelingen die Kierkegaard graag maakte als onderbreking van zijn schrijfwerk. Door deze activiteit werd hij ook wel een straatfilosoof genoemd. Hij liet zelfs zijn nalatenschap 748 aan Olsen na, maar die werd door haar niet geaccepteerd.

Negatieve reacties van personen op zijn werk maakt hem alleen maar strijdvaardiger, zoals dat van de Hegeliaan Heiberg op zijn eerste grote werk Of/Of. Hij polemiseerde graag met andere intellectuelen, waarbij hij zich als een dialecticus opstelde die met onweerlegbare stellingen anderen de mond snoerde. Dit blijkt bijvoorbeeld uit een fragment over de keuze om anderen blij te maken met een gift dan wel het geld liever aan onszelf te besteden:

Als we anderen blij willen maken, wat willen we dan in hen opwekken? In hen die vreugde of in hen die treurnis voelen? Alleen in de treurenden, niet in de vreugdevollen. (…) Maar als we geen vreugde in ze kunnen opwekken, kunnen we ze ook niet blij maken en als we ze met onze gift niet blij kunnen maken, dan maken we hen treurig. Daarom zullen we niet edelmoedig zijn en anderen blij maken, maar onedelmoedig zijn en onszelf blij maken.’   

Zijn enorme schrijfdrift kwam volgens hemzelf voort uit onopgeloste problemen en het lijden daaraan. ‘Jarenlang beschouwt hij zijn lijden als een permanent, psychosomatisch conflict dat het gevolg is van een buitengewone erfelijke en sociale belasting,’ schrijft Garff, die ook een verband ziet tussen zijn grafomanie en epilepsie. In ieder geval slikte de gebiografeerde valeriaan daartegen.

Kierkegaard bediende zich in geschriften graag van pseudoniemen waardoor hij afstand kon nemen van de provocerende meningen die hij uitte. Hij kwam daardoor vaak in aanvaring met collega schrijvers, die, zo kan ik me voorstellen, wel eens hoorndol werden van zijn mystificaties. Hij stelde zich aanvankelijk op als een conservatief, die niets moest hebben van maatschappelijke verandering, maar dat veranderde vanaf 1846 toen hij in meer subjectivistische zin en later, ook door zijn armoede, in christelijk socialistische richting ontwikkelde. Als hij op het eind van zijn leven zijn vernietigende aanval begint op de kerk, die in zijn ogen niet de leer van Christus uitdraagt maar zichzelf vooral in stand houdt, toont hij zichzelf, speelt hij open kaart maar dan is zijn positie al onhoudbaar geworden in het conservatieve culturele klimaat dat in die dagen in Denemarken heerste.

Desondanks werd hij na zijn overlijden door mensen die hem eerder afgevallen waren toch weer op een voetstuk gehesen. Daarop zit hij nog steeds, vooral door zijn ideeën over onthechting die hij aan Schopenhauer ontleende en over de mens als enkeling die het moet zien te rooien in de wereld, een idee dat door het latere existentialisme werd omarmd. Kierkegaard zelf heeft wat dat betreft zelf zijn juk wel op zich genomen. Zijn leven was een marteling. Hij nam het martelaarschap op zich zonder zich daarop te laten voorstaan. De tijd zou leren wie hij was, zei hij en daar heeft hij gelijk in gekregen, zoals het diepgravende portret van Joakim Garff bewijst.

Geen opmerkingen:

Een reactie plaatsen