Welcome, reader! According to Antony Hegarty in this second decade of the new century our future is determined. What will it be? Stays all the same and do we sink away in the mud or is something new coming up? In this blog I try to follow new cultural developments.

Welkom, lezer! Volgens Antony Hegarty leven we in bijzondere tijden. In dit tweede decennium van de eenentwintigste eeuw worden de lijnen uitgezet naar de toekomst. Wat wordt het? Blijft alles zoals het is en zakken we langzaam weg in het moeras van zelfgenoegzaamheid of gloort er ergens iets nieuws aan de horizon? In dit blog volg ik de ontwikkelingen op de voet. Als u op de hoogte wilt blijven, kunt u zich ook aanmelden als volger. Schrijven is een avontuur en bloggen is dat zeker. Met vriendelijke groet, Rein Swart.

Laat ik zeggen dat literaire kritiek voor mij geen kritiek is, zolang zij geen kritiek is op het leven zelf. Rudy Cornets de Groot.

Do not go gentle into that good night, Old age should burn and rage at close of day; Rage, rage against the dying of the light. Dylan Thomas.

Het is juist de roman die laat zien dat het leven geen roman is. Bas Heijne.

In het begin was het Woord, het Woord was bij God en het Woord was God. Johannes.



vrijdag 12 juni 2015

Portret van Bordewijk, De Avonden, VPRO-radio, 3 juni 2003



Leven van krachtige schrijver in nevelen gehuld

In de zomerserie Schrijversportretten van het radioprogramma De avonden een portret van Bordewijk (Amsterdam 1884 – Den Haag 1965) dat Wim Noordhoek samen met letterkundige Harry Scholten en dochter Nick Funke op 9 september 1984 maakte. Om het Droste effect compleet te maken is ook Bordewijk zelf te horen, geïnterviewd door Nol Gregoor in het begin van de jaren zestig.

Noordhoek begint over de vreemde namen die schooldirecteur Bint zijn leerlingen gegeven heeft. Met een klas die De hel genoemd wordt, gaat inval onderwijzer De Bree op schoolreis naar Brugge. Daar zien ze een schilderij van Jeroen Bosch, hetgeen herkenning oproept.
Droomvoorstellingen waren Bordewijk niet vreemd. Hij had last van angstdromen en stelde Bint voor als de duivel met een bakkenbaard. Directeur Bint is volgens Scholten een complexe figuur, iemand die tucht voorstaat en bandeloosheid wil uitbannen en alle emoties verdringt die daar niet bij passen. Hij wordt gezien door het oog van De Bree, de leerlingen en de verteller. De roman is geen documentaire over het schoolleven, maar zoomt in op deze microwereld als een symbool voor de maatschappij. Het gaat over de onderbuikgevoelens van de mens.

Noordhoek zegt dat Bint gefascineerd werd door een schoonmaakster, maar dat seksuele gevoelens niet aan de orde komen.
Scholten antwoordt dat Bint staat voor alles wat geen zachtheid vertegenwoordigt.

Noordhoek wijst op Menno ter Braak die het droomachtige van Bordewijk aanstipte.
Volgens Scholten was Bordewijk een bewonderaar van Kafka en in het bijzonder van Het proces, een verhaal dat zich volgens de wetten van de droom voltrekt. Bordewijk was gefascineerd door het verschijnsel macht, dat hij niet veroordeeld. De betrokkenheid van de schrijver en zijn doorleefde analyse van de machtsverhoudingen maakt Bint interessant.

Noordhoek gaat door op de actualiteit, die van 1984 dan wel, waarin fascistische tendensen en bandeloosheid zich weer duidelijker manifesteren.
Scholten vindt de benadering van binnenuit van Bordewijk daarom van belang omdat men daardoor stelling kan nemen tegen fascistische verschijnselen en hun voedingsbodem onthullen.

Noordhoek praat verder met Nick Funke, de dochter van Bordewijk (1918-1995), die zelf ook schreef. Ze benadrukt het verschil tussen: haar vader ontmoet hebben en gekend hebben en legt dit uit aan de hand van een afstandelijke brief van Bordewijk aan W.F Hermans d.d. 12 november 1964. Ze kan zich de moeilijke verstandhouding goed voorstellen want beide mannen waren negatieve polen. De sfeer bij hun in huis was kunstzinnig. Haar moeder musiceerde, haar vader had zijn praktijk en schreef ’s avonds. Gesprekken vonden tijdens het avondeten plaats.

Noordhoek gaat in op het privéleven van de schrijver dat tegenwoordig op de voorgrond staat en noemt het een charme dat Bordewijk zich daarvan onthield. In interviews met Nol Gregoor in 1962 en 1963 verdedigde Bordewijk de strikte scheiding tussen schrijver en mens. Ondanks herhaaldelijke pogingen van Gregoor om een tipje van de persoonlijke sluier op te lichten, vindt Bordewijk dat het leven van de schrijver geen gewicht mag hebben. Hij geeft datgene wat hij kwijt wil prijs in zijn werk. Hij is dan ook niet geïnteresseerd in een levensbeschrijving van een lievelingsschrijver als Emile Zola. Hij zocht zelf ook nooit contact met andere schrijvers. Soms kwam het er op grond van zaken wel van, zoals een contact met Nijhoff, maar zoiets lag hem niet en hij had er ook geen tijd voor.  

Nick Funke vertelt dat zijn werk helemaal niet zo lovend besproken werd in het gezin. Niet door haar zelf en ook niet door haar moeder. Haar broer woonde toen al op kamers. Ze zegt dat haar vader hun kritiek kon velen, althans niet liet merken dat die hem stoorde. Veel van zijn werk, dat uit meer dan veertig titels bestaat, kwam in de huiselijke kring tot stand. Bordewijk kon zich goed afschermen.

Noordhoek begint over de grote opmerkzaamheid van Bordewijk.
Funke zegt dat hij alles zag, vooral de gebitten van anderen merkte hij op. Ze herkent zich niet in zijn boeken. Die hebben dan ook geen autobiografische grondslag, maar zijn geënt op fantasieën en dromen. Haar vader schreef niet uit innerlijke noodzaak. Hij noemde zich een amateur die er van hield om verhalen op papier te zetten. Zijn ongrijpbare gevoel van humor werd door buitenstaanders niet begrepen.

Noordhoek wil nog iets weten over het gevoel van noodlot, van bepaald zijn, dat Bordewijk had.
Funke bevestigt dit al was dat bepaald zijn niet religieuze zin.

Hier mijn bespreking van Benali boekt Bint, waarin ook een aantal vreemde namen van de leerlingen genoemd worden. Hier een recensie van A.J. Dautzenberg over de biografie van Bordewijk uit 1995. De titel van de recensie is veelzeggend: Een stijve man met een hoog kwiebus-gehalte: De mens Bordewijk blijft ook in nieuwe biografie in nevelen gehuld.

Geen opmerkingen:

Een reactie plaatsen