Welcome, reader! According to Antony Hegarty in this second decade of the new century our future is determined. What will it be? Stays all the same and do we sink away in the mud or is something new coming up? In this blog I try to follow new cultural developments.

Welkom, lezer! Volgens Antony Hegarty leven we in bijzondere tijden. In dit tweede decennium van de eenentwintigste eeuw worden de lijnen uitgezet naar de toekomst. Wat wordt het? Blijft alles zoals het is en zakken we langzaam weg in het moeras van zelfgenoegzaamheid of gloort er ergens iets nieuws aan de horizon? In dit blog volg ik de ontwikkelingen op de voet. Als u op de hoogte wilt blijven, kunt u zich ook aanmelden als volger. Schrijven is een avontuur en bloggen is dat zeker. Met vriendelijke groet, Rein Swart.

Laat ik zeggen dat literaire kritiek voor mij geen kritiek is, zolang zij geen kritiek is op het leven zelf. Rudy Cornets de Groot.

Do not go gentle into that good night, Old age should burn and rage at close of day; Rage, rage against the dying of the light. Dylan Thomas.

Het is juist de roman die laat zien dat het leven geen roman is. Bas Heijne.

In het begin was het Woord, het Woord was bij God en het Woord was God. Johannes.



zondag 2 oktober 2016

Bas Heijne over Onbehagen, De Correspondent, 1 oktober 2016


Visie van Freud verbonden met huidige maatschappelijke onvrede

Lex Bohlmeijer praat in zijn serie Goede gesprekken met Bas Heijne over zijn essay Onbehagen dat hij in opdracht van Coen Simon en Frank Meester schreef. Deze filosofen bedachten de reeks Nieuw licht die de nieuwe tijd aan de hand van klassieke teksten wil overdenken. Onbehagen is het eerste deel in deze reeks en kwam tot stand na een brief van de genoemde filosofen aan Heijne waarin ze hem vroegen het gedachtegoed van Freud over de cultuur, zoals geformuleerd in Das Unbehagen in der Kultur, toe te passen op de problemen van vandaag de dag.

Volgens Heijne had Freud een goed oog voor het feit dat wensen van het individu en die van de samenleving vaak niet op elkaar aansluiten. In de terminologie van Freud dient het lustprincipe getoetst te worden aan het realiteitsprincipe om een vreedzaam samenleven mogelijk te maken. Genot kan maar in bepaalde mate beleefd worden en driften dienen getemd of getemperd te worden om te voorkomen dat de beschaving ten onder gaat. Daarnaast is er ook nog de doodsdrift, zegt Heijne, maar hoe die precies met de eerder genoemde principes samenhangt is niet helemaal duidelijk. Beschaving dient in ieder geval als een beschermende laag om de onbetrouwbaarheid van de mens onder controle te houden.

In onze huidige cultuur wordt door de economie en in mindere mate door de politiek geroepen dat mensen hun wensen kunnen uitleven. Het gevaar is dat het realiteitsprincipe buiten werking gesteld wordt, maar ook dat onvrede ontstaat als blijkt dat het genot helemaal niet bereikbaar is. Heijne volgde Donald Trump in de voorverkiezingen en zag dat hij, net als alle populisten, de werkelijkheid extreem simpel voorstelt en dat hij daarnaast herstel van de verloren autonomie opeist. Dat laatste wordt als echt gevoeld en volgens Heijne is het ook een feit dat mensen gemanipuleerd worden.

Op de vraag van Bohlmeijer hoe men het humanistisch wereldbeeld kan overeind houden, antwoordt Heijne dat men niet moet vergeten dat de mens ook een dierlijke kant heeft. Anders roept men onheil over zich af. Hij heeft dan ook kritiek op het verlichtingsideaal dat de mens slechts als een rationeel wezen voorstelt. De huidige mens is veel meer op zoek naar geborgenheid in de groep en in de staat met uitsluitingsmechanismen, die tevens een voedingsbodem voor racisme zijn. Volgens Heijne is het belangrijk te weten waar dat vandaan komt, namelijk vanuit de dreiging die mensen voelen. De globalisering zorgt ervoor dat men naar identitaire versteviging streeft, zoals Heijne dat geloof ik noemt. De Europese Unie die eerder een uitbreiding was van de gemeenschap, wordt inmiddels gezien als een bedreiging. Zondebokken dienen de schuld van alle ellende op zich te nemen, of dat nou de elite is, homo’s, moslims of zwarten. De destructiedrang dient om het schuren tussen individuele wensen en maatschappelijke eisen op te heffen. Heijne noemt zelfmoordterroristen als een categorie die daar het meeste last van heeft en wil dat dit door de politiek begrepen wordt.

Bohlmeijer vraagt of een verbindend verhaal mogelijk is om de kloof te verkleinen.
Heijne zegt dat dit in ieder geval niet van de wetenschap komt, omdat die de onzekerheid van de mens alleen maar groter maakt. Inmiddels ziet hij ook een correctie op links, zoals bij Willem Schinkel en bij Bernie Sanders die, anders dan Wilders, tenminste een overtuigend verhaal had over een toekomst, gebaseerd op gelijkheid en inclusiviteit. Ook de kunst speelt een rol in deze context. De samenwerking met de wetenschap ziet Heijne als positief. Daarnaast kan in het theater het biologisch wereldbeeld worden betoverd, tenminste zolang dat soort theater nog niet in een reservaat is opgesloten. De liefde zou ook nog een verbindende schakel kunnen vormen maar hoe dat weet Heijne niet precies.

Op zijn sympathieke diagnose is wel een en ander aan te merken, zoals over de pessimistische visie van Freud op de mens, de behoefte aan controle van de economische grootmachten en het leren om met onzekerheden om te gaan. Anderzijds kan er in dit wankele tijdsgewricht niet genoeg nagedacht worden over de toekomst van onze beschaving. Zelf ondernam ik eergister een poging in mijn Derde kwartaalbericht, hier te lezen. Een half jaar eerder al noemde ik in mijn Eerste kwartaalbericht van dit jaar de rol van de kunst als noodzakelijk om een andere cultuur dichter bij te brengen, zie hier. Daarnaast vond ik deze les van de Vlaamse politiek filosoof Stefan Rummens over de relatie tussen populisme en technocratie heel verhelderend.





Geen opmerkingen:

Een reactie plaatsen