Welcome, reader! According to Antony Hegarty in this second decade of the new century our future is determined. What will it be? Stays all the same and do we sink away in the mud or is something new coming up? In this blog I try to follow new cultural developments.

Welkom, lezer! Volgens Antony Hegarty leven we in bijzondere tijden. In dit tweede decennium van de eenentwintigste eeuw worden de lijnen uitgezet naar de toekomst. Wat wordt het? Blijft alles zoals het is en zakken we langzaam weg in het moeras van zelfgenoegzaamheid of gloort er ergens iets nieuws aan de horizon? In dit blog volg ik de ontwikkelingen op de voet. Als u op de hoogte wilt blijven, kunt u zich ook aanmelden als volger. Schrijven is een avontuur en bloggen is dat zeker. Met vriendelijke groet, Rein Swart.

Laat ik zeggen dat literaire kritiek voor mij geen kritiek is, zolang zij geen kritiek is op het leven zelf. Rudy Cornets de Groot.

Do not go gentle into that good night, Old age should burn and rage at close of day; Rage, rage against the dying of the light. Dylan Thomas.

Het is juist de roman die laat zien dat het leven geen roman is. Bas Heijne.

In het begin was het Woord, het Woord was bij God en het Woord was God. Johannes.



dinsdag 28 januari 2014

Recensie: De geschiedenis van de vooruitgang (2013), Rutger Bregman



Bijschrift toevoegen

Imponerende geschiedenisles zonder harde conclusies

Dat de vooruitgang in de wereld bestaat, daaraan twijfelt historicus Rutger Bregman (1988) niet. Hij probeert de lezer ervan te overtuigen met statistieken. Zo lijkt het misschien wel alsof er in de Verenigde Staten veel gemoord wordt, maar het cijfer is lager dan een aantal decennia geleden. Bregman neemt aan het eind van zijn lijvige werk Bas Heijne op de korrel omdat die zich sceptisch zou uiten over de vooruitgang van de wereld. Volgens Bregman vergeet men vaak dat de culturele ontwikkeling de natuurlijke ontwikkeling voorbij is gestreefd en dat daardoor snelle veranderingen mogelijk zijn De taal veranderde de software van ons brein, om het in de woorden van Bregman te zeggen.  

Met zijn vijfentwintig levensjaren maakt Bregman in De grote geschiedenis van de vooruitgang, het langste hoofdstuk van het boek en in De kleine geschiedenis van de vooruitgang dat alleen over West-Europa handelt, een imposante reis door de geschiedenis, waarbij economische filosofische en technische elementen elkaar afwisselen. Hij legt uit waarom de nieuwe wereld het eerder aflegde tegen de oude, laat zien dat de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, net als de Verenigde Staten, groot werd door immigranten en dat de vooruitgang steeds sneller is gegaan.

Bregman kiest voor een didactische aanpak, zegt hij. Ik moest daarbij denken aan eerdere boeken van Frans Nypels en Kees Tamboer, oud redacteuren van de Haagse Post die in populaire termen de economische wetten verklaarden. De toon is prettig, al word die soms wat hijgerig, alsof we grasduinen in een grote stapel bewerkte collegedictaten, maar dat kan nauwelijks anders als men de complete wereldgeschiedenis in nog geen vierhonderd bladzijden wil behandelen.

Vooruitgangsgeloof is belangrijk voor een breder perspectief. Het zou een taak van de politiek moeten zijn om keuzes te bieden, maar helaas valt er niet veel te kiezen. Zo is het ook met godsdienst en onze mogelijkheden tot vereniging.

‘Maar wat hebben we aan de vrijheid van meningsuiting als we geen mening hebben? Wat hebben we aan de vrijheid van godsdienst als we nergens in geloven? En wat hebben we aan de vrijheid van vereniging als we ons nergens bij aan willen sluiten?’ Aldus de noodroep van de domineeszoon.

De economische vooruitgang heeft zich onttrokken aan de ideeën van Adam Smith die eerder schreef: ‘De neiging om rijke en machtige mensen te bewonderen en zelfs welhaast te aanbidden en mensen van arme dan wel gewone komaf zo niet te verachten dan wel te negeren (…) is de belangrijkste en meest universele oorzaak van de corruptie van ons morele besef.’ Een uitspraak die met de film The wolf of Wall Street nog eens wordt bevestigd.  

Bregman stelt dat vooruitgang gepaard gaat met vallen. In zo’n val zijn we inmiddels beland. De materiële groei heeft zijn top bereikt en moet in een andere richting omgebogen worden. De zingeving die door de materiële welstand is afgebrokkeld, dient weer centraal te komen staan.

Van alarmisten als Paul Gilding of Lester Brown moet Bregman weinig hebben, daarvoor is zijn optimisme te groot. Hij leent liever zijn oor aan de salonfähige Pascal Brückner, al neemt dat niet weg dat hij de zorgen van de alarmisten over het milieu deelt. De klimaatcrisis is volgens hem de grootste vooruitgangsval. De vooruitgang heeft echter weinig op met moraalridders en gaat toch zijn eigen gang.

De vraag dringt zich op of we dan in een trein zonder noodrem zitten, zonder mogelijkheid om zelf onze richting te bepalen. Nostalgie is een manier om de kop in het zand te steken en individuele oplossingen werken niet bij collectieve problemen. De mens gedijt juist bij een omgeving die sociaal is. In een asociale omgeving gaat hij zich egoïstisch gedragen.

De utopie dient levend te blijven, niet als blauwdruk maar als droom. Hoewel het boek veel opwerpt om over na te denken, schetst Bregman helaas geen uitweg uit de problemen. In plaats van een berg feiten over de lezer uit te storten, had hij beter kunnen aangeven welke stappen we moeten zetten. Diagnoses zijn er genoeg, maar als het op daadkracht aankomt, blijft men vaak in goede bedoelingen steken.

Het lijkt mij daarom niet verkeerd om bankier Sjoerd van Keulen via Facebook aan te pakken. Het zijn de graaiers die onze samenleving verzieken, al zijn ze maar een symptoom van een ziek systeem dat vraagt om   verandering.

Paul Gilding stelde voor om, net zoals Roosevelt eerder tijdens de Tweede Wereldoorlog deed, namelijk door de kapitalistische economie om te bouwen tot een oorlogseconomie, onze economie om te bouwen tot een duurzaam systeem, waarin iedereen naar behoefte krijgt en het omgang weer als een verrijking wordt ervaren. Zover van de ideeën van Marx zit dat niet af.    

De geschiedenis van de vooruitgang kreeg van de Vlaamse denktank Liberales de prijs voor het beste non-fictie boek van 2013.

Geen opmerkingen:

Een reactie plaatsen