Welcome, reader! According to Antony Hegarty in this second decade of the new century our future is determined. What will it be? Stays all the same and do we sink away in the mud or is something new coming up? In this blog I try to follow new cultural developments.

Welkom, lezer! Volgens Antony Hegarty leven we in bijzondere tijden. In dit tweede decennium van de eenentwintigste eeuw worden de lijnen uitgezet naar de toekomst. Wat wordt het? Blijft alles zoals het is en zakken we langzaam weg in het moeras van zelfgenoegzaamheid of gloort er ergens iets nieuws aan de horizon? In dit blog volg ik de ontwikkelingen op de voet. Als u op de hoogte wilt blijven, kunt u zich ook aanmelden als volger. Schrijven is een avontuur en bloggen is dat zeker. Met vriendelijke groet, Rein Swart.

Laat ik zeggen dat literaire kritiek voor mij geen kritiek is, zolang zij geen kritiek is op het leven zelf. Rudy Cornets de Groot.

Do not go gentle into that good night, Old age should burn and rage at close of day; Rage, rage against the dying of the light. Dylan Thomas.

Het is juist de roman die laat zien dat het leven geen roman is. Bas Heijne.

In het begin was het Woord, het Woord was bij God en het Woord was God. Johannes.



woensdag 18 juni 2014

Seks en de zonde, programmaserie van Femke Halsema, voorjaar 2014



Achter de tendentieuze titel Seks en de zonde gaat een programmaserie schuil over de positie van vrouwen in de islam. In zes afleveringen onderzoekt Halsema waarom een vrouw zich aan dit geloof onderwerpt. Het motto ontleent ze aan Virginia Woolf, die in Een kamer voor jezelf schreef dat de vrouw in de geschiedenis vaak anoniem blijft. Zelf blijft ze ook niet buiten schot. Heel openhartig geeft ze haar eigen visie weer. Ze herinnert zich nog het debat over de kopvoddentaks, dat ze te erg vond voor woorden tot zij haar collega Naima Azough achter zich in de Kamer met tranen in de ogen zag waarop ze naar voren snelde om Wilders van repliek te dienen. Ze had zelf moeite met vrouwen die hoofddoeken droegen tot ze eens voor haar huis werd aangesproken door een gesluierde vrouw die in plat Amsterdams over haar mooie doekje sprak.  

Aflevering 1: Moslima’s in de polder

De moslima in de polder heet Fadwa Kartouki. Zij woont in Lelystad, is maatschappelijk werkster, blogster en alleenstaande moeder met twee dochters. Ze werd opgevoed met het beeld van een straffende god en diende altijd op te passen om niet de fout in te gaan. Na een ruzie over een spijkerbroek vluchtte Kartouki uit huis. Achteraf begrijpt ze dat haar ouders ook niet anders konden. Op 9 september 2011 zat ze op de Hogeschool van Amsterdam en voelde alle ogen op haar gericht. De groeiende islamafobie en de radicalisering van de moslims legde druk op haar. Na haar huwelijk deed Kartouki haar sluier af. Ze wil haar dochters een zo open mogelijke opvoeding geven waarin de religie niet ontbreekt. Eigenwaarde is belangrijker dan eergevoel. Ze ervaart wel een innerlijk conflict over de mate van genot die ze haar dochters zal toestaan.    
Halsema is zelf opgevoed in Enschede in een atheïstisch gezin waarin ze gestimuleerd werd tot zelfstandigheid. Ze had een moeder die wethouder was en haar veel vrijheid gaf, maar ze vond het erg dat ze naar een naaktstrand gingen. Samen met haar moeder gaat ze naar de Gesluierde monologen die na tien jaar opnieuw wordt opgevoerd en nog niets van zijn betekenis heeft verloren.

Aflevering 2: De bikini als wapen

De Pakistaanse moslima Veena Malik is een seksbom in Bombay ofwel een Bollywoodster. Moslims zijn niet geliefd in de stad en zeker de Pakistaanse niet, na een bomaanslag in 2008 waarbij 166 Indiërs om het leven kwamen. Ook Veena is omstreden omdat ze de etiquette tart. Vanwege haar cultstatus wordt ze in India gedoogd.

Halsema loopt rond in de armoedige islamitische wijk. De moskee is gefinancierd met Saoedi-Arabisch geld. De islamitische gemeenschap is, na die in Indonesië, de grootste in de wereld. Het shariarecht geldt hier. Vrouwen kennen geen vrij huwelijk en dragen een nikaab. Toch zijn er ook samenkomsten waarin ze voor hun rechten opkomen. Ook vrouwen van andere geloven worden geschoffeerd. De wereldwijde aandacht voor een groepsverkrachting in een bus brengt wellicht verandering. Er is de postercampagne Save our sisters waarin godinnen toegetakeld afgebeeld zijn. De luxe hotelkamer van Veena steekt protserig af bij de islamitische geest. Ze zegt dat God haar niet veroordeelt voor haar acteerwerk. Er zijn ergere zonden.     

Veena komt uit een traditionele Pakistaanse familie met vijf zussen en een broer. Haar vader zat in het leger en Veena werd opgevoed door haar oma die vrijzinniger was dan haar moeder. Ze ging naar de madrasa en kreeg een sterke band met God. Toen de laatste haar, net als haar oudere zus, wilde uithuwelijken, nam ze de wijk naar India. Ze werd in 2010 gevraagd voor een programma van Big Brother. Omdat ze daarin een man zoende en in een zwembad zwom werd er een fatwa tegen haar uitgevaardigd. Tijdens een televisie interview werd ze onverwacht aangevallen door een moefti. Ze kon geen kant op een beet van zich af, maar kon daardoor bijna een half jaar haar huis niet uit. Toen ze daarna een autorit maakte werd ze bijna doodgereden door een tankwagen. Ze besloot uit te wijken naar Dubai. In 2011 stond ze naakt in FHM, een Indiaas mannenblad. Haar vader stond onder druk en nam afstand van haar op tv, maar denkt dat ze in de val is gelopen en dat de foto’s getruct zijn. Veena voelt zich schuldig tegenover hem en toont haar boerka aan Halsema, die ze aantrekt als ze winkelt of op straat niet gestoord wil worden. Op internet circuleren bedreigingen tegen haar.
Zelf zou ze nooit naar een Bollywood film gaan. Ze vertelt de pers dat dit niet het hoogst bereikbare in haar leven is, maar een noodzakelijke stap op weg naar een hoger doel.  

Na dit portret hoorde Halsema dat Veena in Dubai halsoverkop getrouwd was met een Pakistaanse zakenman en Mekka bezichtigd had. Halsema herkende daarin de romantica met heimwee en begrijpt haar keuze.

Aflevering 3: Twee zielen in de borst

De titel van deze aflevering slaat op Qatar waar Halsema een onderhoud heeft met de bekende, uit Syrië gevluchte, liberale moslima Rufaida al Habash. Halsema wandelt rond in het rijke, lege centrum van de hoofdstad Doha, bekijkt alle pracht en praal in de etalages en is verbaasd als ze een vogel hoort. Pakistaanse gastarbeiders groepen bij elkaar in een parkje. Ze betitelt Qatar als een land van consumentisme én islamisme.

Rufaida werd in een religieus gezin geboren in Damascus. Ze herinnert zich nog de geur van jasmijn in de straten. Ze woonde tot voor kort in Hama, waar ze enkele koranscholen stichtte. In 1982 was ze zwanger toen het regime een slachting aanrichtte. Haar kindje werd dood geboren. Ze zat twaalf uur vast maar kwam vrij op voorsprak van haar man, die nog in Syrië is. Hij vond het te gevaarlijk voor Rufaida en hun (klein)kinderen om in het oorlogsgebied te blijven. Na de oproep tot militaire dienst van haar zoon vertrokken ze naar Doha. Rufaida predikt de gelijkheid tussen man en vrouw in de islam maar krijgt via de vertaling van tolk Hassna Bouazza de nodige kritische vragen van Halsema op zich afgevuurd.

Godsdienstvrijheid is volgens Rafaida de basis van een vrije samenleving. De sharia zou door vooraanstaande geleerden modern uitgelegd moeten worden. De sluier is gebaseerd op een goddelijk gebod en voorkomt maatschappelijke problemen. Een man mag een vrouw alleen slaan na overspel. Ook de moderne vrouw heeft het recht om te scheiden. Jonge mensen mogen niet zoenen om de integriteit van het huwelijk te beschermen. Homoseksualiteit is een ziekte, polygamie aan verandering onderhevig. Ze ontkent dat de profeet een vrouw had van negen jaar oud. Ze was tussen de vijftien en de achttien. Halsema vindt dat nog steeds erg jong. Ze denkt dat Rufaida zo mild is om zich staande te kunnen houden te midden van conservatieve imans en jonge vrouwen, die meer vrijheid willen. In de islam bestaat volgens Halsema een groot verschil tussen de theorie en de praktijk. Mannen hebben veel meer vrijheid dan vrouwen. Rafaida zit in een spagaat en zoekt voorzichtig haar weg uit een mijnenveld.

Aflevering 4: De vrouw achter het stuur

De vrouw die in haar eigen land niet achter het stuur mag, heet Souad Al Shammany. Hoewel deze mensenrechtenactiviste en boegbeeld van de vrouwenstrijd zelf geen rijbewijs heeft, richtte ze Women to drive op, dat in het geheim foto’s neemt van vrouwen achter het stuur en die verspreiden. Omdat het te gevaarlijk is om Souad in haar eigen land te ontmoeten, komt zij naar Cairo. Halsema leert haar daar de beginselen van het autorijden.

Halsema wandelt eerst rond in Caïro, dat ze als een stad in verval betitelt. Het Tahrirplein is voor haar in plaats van het plein van de revolutie nu het plein van de intimidatie omdat vrouwen tijdens de dagen van de revolutie zwaar geïntimideerd werden, ook door het leger, dat hen maagdelijkheidstesten liet ondergaan. Souad zegt later dat vrije vrouwen een revolutionaire kracht zijn omdat zij weer vrije kinderen opvoeden. Ze houdt meer van het veelkleurige Egypte dan haar eigen zwart witte land.

Souad is een gescheiden vrouw met zes kinderen. Ze werd geboren in een eenvoudig boerengezin in het noorden van het land en door haar oudersm die liever een jongen hadden gewild, als jongen opgevoed met het idee dat vrouwen gehoorzaam en onzichtbaar moesten zijn. Ze was al vroeg journaliste en kreeg van haar schoonfamilie geen toestemming om te trouwen met de man van haar keuze. Omdat haar vader niet wilde dat ze dokter werd, want dan zou ze haar gezicht moeten tonen, ging ze koranstudies doen. Ze begreep dat vrouwen het slachtoffer waren van een ideologie in een land met veel incest dat onder tafel wordt geveegd.  
Ze trouwde op haar achttiende maar werd mishandeld en ging terug naar haar ouders. Later trouwde ze met een oudere man en schonk hem een aantal kinderen. Haar dochter werd door de man op haar zevende naar een geitenboerderij gestuurd. Souad liep weg en dook onder. Met veel moeite kreeg Souad haar dochter na tien jaar los via de rechter. Het meisje had al die tijd tussen de geiten geleefd. Ze hoopt dat koning Abdullah iets voor de vrouwen in haar land kan doen, maar de weerstand van de conservatieve geestelijkheid is groot. Ze richtte De Vrije Saoedische liberalen op met een andere vrouw, die inmiddels gevangen zit. Femke volgt Souad in de media en is steeds blij dat zij nog niet is opgepakt, terwijl ze toch niet anders vraagt dan rechten voor vrouwen zoals bijvoorbeeld in Koeweit. Het zou de EU en de V.S. sieren als ze hun invloed hiervoor zouden aanwenden en niet alleen hun handelsbelangen beschermen.

Aflevering 5: De oprukkende islam

Onder het motto dat het persoonlijke politiek is, praat Halsema met twee moslima die allebei een persoonlijke strijd voor hun denkbeelden voeren. De een heet Shalina Litt en woont in een moslimwijk in Birmingham, de ander Bejan Matur en vecht voor haar zaak in Istanbul. Beide stellen individuele expressie boven groepsdwang.

De 34-jarige rymth and blues zangeres Litt is van Pakistaanse afkomst, trouwde twee keer, kreeg kinderen, werd mishandeld, studeerde pedagogiek op hbo niveau en bekeerde zich tot de conservatieve islam om zichzelf te begrijpen. Halsema ziet op tegen het gesprek omdat de ideeën van Litt zo ver van haar eigen denkbeelden liggen. Dat Litt een nikaab draagt maakt contact moeilijk (zie foto). Anderzijds voelt Litt zich ongemakkelijk zonder nikaab. Tijdens het gesprek doet ze de sluier toch even omhoog, net als ze doet als ze lesgeeft of onder vrouwen is. Ze krijgt wel vaker de vraag gesteld of de sluier niet bedoeld is om zich daarachter te verschuilen na haar negatieve ervaringen maar zelf vindt ze dat ze door de sluier spiritueel geheeld wordt.
Halsema concludeert dat Litt vrij wil zijn door onzichtbaar te worden. Dat is een andere positie dan gepropagandeerd wordt in de salafistische moskee in de wijk, gevestigd in een oud kerkgebouw. Die prediken de islamitische staat, waarin vrouwen onderdanig moeten zijn. Inmiddels heeft Litt haar muziekcarrière weer opgepakt, alleen nu in spirituele zin.   

De knappe 46-jarige Bejan Matur is een Koerdisch Alevitsich dichteres die strijd tegen de dwang die van Erdogan uitgaat. Ze kwam ook al in beeld in de derde aflevering van Langs de grenzen van Turkije van Bram Vermeulen en haar werk werd internationaal vertaald. Ze vertelt dat haar moeder, een sjamanka, een belangrijk inspirator voor haar was en dat ze van haar de traditie van treurzangen erfde. De Alevieten zijn liberaler dan de soennieten, uiten zich in spirituele dans en muziek en werden hard onderdrukt. Ze zegt dat de kemalistische revolutie van Atatürk niet vanuit het volk kwam, maar werd opgelegd door militairen. Matur werd vanwege haar Koerdische ideaal opgepakt toen ze rechten studeerde en in de gevangenis gemarteld, iets waarover ze nog altijd moeilijk kan praten. Ze genas zichzelf in de gevangenis met poëzie. De laatste decennia staat de discussie over de mensenrechten centraal in Turkije. De overheid staat tegenover de samenleving die kosmopolitisch is en een mengelmoes van beschavingen. De komst van Erdogan leek een bevrijding maar hij ontpopte zich als een conservatief, die wil opleggen hoe een islamiet dient te leven. Gezi was een voorbeeld van een volksexplosie tegen zijn ideeën. Volgens Matur weet men in Turkije niet om te gaan met macht en heeft men geen respect voor andersdenkenden.  

Aflevering 6: Tussen hoop en vrees

In de laatste aflevering bezoekt Halsema de Marokkaanse Latifa Jbabdi, die een levenlang voorvechtster van vrouwenrechten is. De inmiddels 59 jarige activiste vertelt dat in haar islamitische opvoeding goede omgangsvormen centraal stonden. Ze las dagelijks in de Koran, maar ze droeg wel een korte rok naar school en zwom in het weekend in zee. Het extremisme was afwezig. De politieke situatie onder de absolute monarch Hassan II was evenwel moeilijk. De jaren zestig en zeventig werden de jaren van lood genoemd. Duizenden politieke tegenstanders werden gevangen gezet en gemarteld. Latifa maakte, tot bezorgdheid van haar ouders, al op haar veertiende deel uit van een verboden revolutionaire organisatie. De politie probeerde haar te ontvoeren en schakelde haar vader in om haar van actie af te houden. In 1977 werd Latifa toch ontvoerd en acht maanden geblinddoekt opgesloten in Casablanca. Ze kreeg een jongensnaam om haar vrouwelijke identiteit af te nemen. Door martelingen verslechterde haar gezondheid en meer dood dan levend werd ze overgeplaats naar een gewone gevangenis. In de jaren negentig kwam het tot massademonstraties. De voorwaardelijke vrijheid van Latifa werd omgezet in volledige vrijheid door de amnestie voor alle politieke gevangen door Mohammed VI, de zoon van Hassan II, die de mensen- en vrouwenrechten wilde verbeteren en democratie invoeren. Latifa voerde debattten over het hervormen van het familierecht, waarbij de partners gelijke rechten moesten krijgen. Daartoe baseerde men zich op een moderne interpretatie van de islam. Halsema is kritisch over het feit dat men daarmee binnen de sharia bleef, maar Latifa stelt dat het inmiddels om een seculiere wet gaat. Dat de praktijk weerbarstig is, blijkt uit het opvanghuis dat ze bezoeken voor vrouwen die mishandeld, verkracht of verstoten zijn. Inmiddels werkt Latifa weer in het onderwijs, als directeur van een school. Haar twee volwassen zoons voeren actie, bijvoorbeeld tegen het verbod om in het openbaar te zoenen. De oudste zoon denkt dat de islamistische regering die het alcoholgebruik aan banden probeert te leggen, wel zal merken dat het niet zo gemakkelijk is om een land te besturen en daardoor aan macht zal inboeten.

Terug in Amsterdam zet Halsema zich aan een conclusie. Geen enkele van de vrouwen die ze sprak past in een hokje. Allen hebben hun eigen manier om met hun geloof om te gaan. Veena Malik stelde dat men alleen iets kan veranderen door deel te nemen aan het systeem. In Nederland krijgt de fundamentele islam erg veel aandacht. Er is een strijd gaande tussen de hervormingsgezinde en de conservatieve islam, waarbij te hopen is dat de zachte krachten zullen zegevieren. Dat is slechts voor een deel een antwoord op de vraag die ik in mijn achterhoofd had, namelijk waarom er zo weinig inbreng is van verstandige moslims. Waar blijft hun spreekbuis?   

Geen opmerkingen:

Een reactie plaatsen