Best of enemies (2015), documentaire van Morgan Neville en Robert Gordon

Televisiedebatten in 1968 leggen breuklijnen in Amerikaanse maatschappij bloot

De lange documentaire Best of enemies gaat over de televisiedebatten die Gore Vidal en William F. Buckley jr. met elkaar voerden rond de presidentsverkiezingen van 1968. Deze werden uitgezonden door ABC, die een kleinere speler was naast NBC en CBS. De bedoeling was om deze zender met de tien debatten tussen twee kemphanen meer aanzien te geven. Die opzet lukte, al kwam het tussen Vidal en Buckley nooit meer goed. Morgan Neville en Robert Gordon knopen beschouwingen over de debaters en de tijdgeest vast aan de debatten.

De documentaire is historisch van belang omdat zich rond deze verkiezingen een waterscheiding in de Verenigde Staten voltrok. Na de dood van Marten Luther King en Robert Kennedy groeiden de Democraten en de Republikeinen steeds verder uit elkaar. De vraag was of het land diende te veranderen of dat het bereikte met hand en tand verdedigd moest worden. De polemiserende schrijver Vidal stond daarbij lijnrecht tegenover Buckley die de oprichter van de conservatieve stroming werd met het tijdschrift National Review en daarmee in de jaren tachtig het pad baande voor Ronald Reagan.

In een tijd waarin het Amerikaanse volk nog veel vertrouwen had in het televisienieuws en men de controverse niet zocht, sloegen de televisiedebatten tussen Vidal en Buckley als een bom in. Vidal had zich goed voorbereid, Buckley liet het vooralsnog aankomen op zijn retorisch talent. Vidals roman Myra Breckenridge, die net was uitgekomen en die de seksuele verhoudingen afstofte en duidelijk maakte dat seks vooral macht was, was tegen het zere been van de puriteinse Buckley. De twee stonden dan ook voor twee zeer verschillende leefstijlen: de liberale en de conservatieve. Hun antipathie dateerde al van eerder. Vidal had Buckley al eens in een televisieprogramma bespot, Buckley maakte zijn naam waar met zijn programma Firing Line waarin hij vanaf 1966 prominente Democraten als Norman Mailer en Mohammed Ali aan de tand voelde.

In het eerste debat stelde Vidal de hebzucht van de Republikeinen aan de kaak. Buckley liet zich niet uit de tent lokken en stelde dat de VS juist door zijn rijkdom goed voor armen kon zorgen. Voorafgaande aan het tweede debat stortte de studio, die gebouwd was op het terrein van de Republikeinse Conventie in Miami Beach, in, maar nadat die weer hersteld was, kon men een debat horen over de noodzaak of overbodigheid van staatsinvloed. Vidal had de oneliners die hij tijdens het debat gebruikte, al uitgeprobeerd op journalisten. Dat hij homoseksualiteit normaal achtte, zoals hij al in 1948 stelde in zijn romanThe city and the pillar was een doorn in het oog van Buckley. In het derde debat verweet Vidal Buckley zijn zucht naar oorlog. Daarin werden breuklijnen zichtbaar in de maatschappij die sindsdien alleen maar dieper zijn geworden.

Orde en gezag vormde een belangrijk onderwerp in het vierde debat. Buckley stelde daarin dat vrijheid nu eenmaal ongelijkheid voortbrengt. Vidal verweet hem dat hij niet in democratie geloofde. In het toneelstuk The best man (1960) stelde Vidal zich op tegen een politieke dynastie. Zelf was hij verbonden met de clan van de Kennedy’s tot hij in aanvaring kwam met Robert, die Vidal als concurrent zag voor het presidentschap. Vidal haakte af nadat hij verkiezingen verloor en zette zich verder aan het schrijven in zijn huis op een rots boven de Italiaanse kust.

Voor het zevende debat verhuisde men naar Chicago waar de Democratische Conventie werd gehouden. Hubert Humphrey en Eugene McCarthy streden om het leiderschap van de partij. Demonstraties waren aan de orde van de dag en werden met traangas bestreden. Buckley liet Vidal een brief zien van Robert Kennedy waarin hij zich kritisch uitlaat over Vidal, maar die zei slechts dat hij de brief op echtheid zal onderzoeken.

In het achtste debat ging het om de oorlog in Vietnam. De debaters stonden lijnrecht tegenover elkaar. Vidal verdedigde in het negende debat dat demonstranten in Chicago de vlag van de Vietcong meevoerden. Zij waren volgens de wettige vertegenwoordigers van hun land. Het leidde tot een scheldpartij waarop Buckley boos de studio verliet. De epiloog was een voorbode voor een tijd waarin de richtingen uiteen gingen.

Hun twist kreeg nog een staart in het tijdschrift Esquire. Het artikel On experiencing Gore Vidal werd gevolgd werd door A distasteful encounter with William F. Buckley, waarin Vidal Buckley van homoseksualiteit verdenkt. De vete eindigde pas na rechtszaken die drie jaar duurden, maar de pijn bleef, vooral bij Buckley. De ideologische stellingname van Vidal legde het af tegen de neoliberale tijdgeest, waarin Ronald Reagan naar voren kon komen. Vidal schreef eerder de roman Burr (1973) waarin de hoofdpersoon veel op Buckley lijkt, maar later raakten zijn romans ook uit de mode. Morgan Neville en Robert Gordon verwijzen naar het gedicht The snowman van Wallace Stevens, dat eindigt met de regel: Nothing that is not there and nothing that is. 

Hier de trailer.

Michael Moore in Trumpland (2016), documentaire van Michael Moore

Didactisch sterke toespraak van Moore in het hol van de leeuw

De wat schemielige wijze waarop Michael Moore zich in Where to invade next gedroeg, wordt geheel goed gemaakt met zijn documentaire Michael Moore in Trumpland. Als een rascabaretier spreekt hij een zaal mensen toe in Ohio over hun steun aan Trump, maar vooral over hun aversie tegen Hillary Clinton. Zijn toon is daarbij raak. Hij weet zijn publiek te ontroeren. Hij wil hen niet hun haat jegens Hillary afpakken, maar roept hen wel op om op haar te stemmen in het belang van hun land en de wereld. Natuurlijk heeft Moore daarop nog een uitsmijter: zo niet, dan stelt hij zich in 2020 kandidaat. Hij somt alvast wat hij dan allemaal zal veranderen.

Heel didactisch prijst Moore eerst de Republikeinen als zijnde standvastige lieden die vroeg uit bed komen en hard werken. Om hen tegemoet te komen en geen angst aan te jagen zorgt hij ervoor dat de aanwezige Mexicaanse Amerikanen bij elkaar achter een muur worden gezet en dat de moslim Amerikanen met een drone in de gaten gehouden worden. Hij bekent dat hij ook nog nooit op Hillary heeft gestemd, laat staan op haar man. Maar daarmee houdt de overeenstemming met zijn publiek wel op.

Hij somt zaken op waarover ze van mening verschillen, zoals hun standpunten over wapenbezit, abortus en het homohuwelijk. Met veel overtuiging vertelt hij een oudere man in de zaal dat hij helemaal niet met een homo hoeft te trouwen als hij dat niet wil en er ook geen een hoeft te zijn. Hij is trots op de millennium generatie die in ieder geval geen haat koestert wegens mensen van een ander ras of een andere geaardheid.

Het brengt hem erop dat de dagen van de boze blanke mannen geteld zijn. Vrouwen hebben hen al niet langer nodig. Dertig jaar gelezen lazen ze al Our bodies, ourselves. Straks worden mannen naar kampen gestuurd. Daarom zijn ze zo boos.  Ze kunnen het niet verdragen dat ze na acht jaar met een zwarte president straks een vrouw boven zich krijgen. Dat belooft wat voor de toekomst. Straks wordt er nog een homoseksueel president, of een transgender. Zelfs een hamster is niet uit te sluiten. Moore acht mannen slecht voor de planeet en verwijst naar het geringe geweld dat vrouwen gebruiken, hetgeen knikkend beaamd wordt door een jonge vrouw in het publiek.

Moore schreef eerder een brief aan werkloze fabrieksarbeiders uit Michigan en leest die voor. Hij waarschuwt dat ze op Trump kunnen stemmen als protest tegen de elite, maar straks zullen ze daarvan spijt hebben, net als de Britten die hun stem aan een afwijzing van de Europese Unie gegeven hebben. Hij schetst het doemscenario dat zal volgen als Trump president wordt. Al zijn beloften zijn waardeloos. Nog voor de inauguratie zal Mexico gebombardeerd worden.

Vervolgens komt hij te spreken over de haat tegen Hillary. Hij geeft toe dat het tegen haar werkt dat ze eerst voor de oorlog in Irak was en dat ze erg nauw is met Wall Street, maar onbetrouwbaar is ze niet te noemen. Het feit dat ze een longontsteking verzweeg zegt meer over het gebrek aan vertrouwen van het Amerikaanse volk. Na een vrolijke schets over een diner dat Moore in het Witte Huis bijwoonde, vertelt hij over een bezoek aan Estland in het kader van zijn film Where to invade next. Hij zag een foto van Hillary op een kraamafdeling tijdens een bezoek twintig jaar geleden, waarbij ze zich liet voorlichten over de gezondheidszorg aldaar met het oog op een betere organisatie ervan in de VS. De Amerikanen begroetten die echter met hoon, hetgeen door de knikkende hoofden in het publiek bevestigd wordt. Moore ziet in Hillary een vergelijking met paus Franciscus die ook zijn tijd afwachtte om zijn goede boodschap uit te brengen.   

Hier de trailer. De registratie van de voorstelling is in zijn geheel op YouTube te zien. Hier mijn verslag van Where to invade next.

Where to invade next (2015), documentaire film Michael Moore

Initiatieven in Europa bieden een perspectief voor de VS

De spraakmakende Amerikaanse filmmaker Michael Moore - met zijn onafscheidelijke pet die hem een kinderlijk voorkomen geeft - laat zich in Where to invade next van zijn humoristische kant zien. Hij vindt dat het maar eens afgelopen moet zijn met het Amerikaanse imperialisme dat weinig goeds heeft gebracht en wil eens kijken wat zijn land op sociaal en economisch van verschillende Europese landen kan leren. Het is daarbij niet toevallig dat hij Nederland niet aandoet. De laatste decennia is ons land steeds meer in de verloedering geraakt en het vroegere elan kwijtgeraakt. In plaats van vooruit te lopen in Europa lopen we op alle gebieden zwaar achter.

Moore gaat als eerste naar Italië waar hij Johnny en Cristina ontmoet die heel wat vrije dagen hebben. De werkgevers vinden het geen probleem daarvoor te betalen want het levert ze toegewijde, gelukkige werknemers op. Het motorfietsbedrijf Ducati prijst de samenwerking met de vakbond. Dat levert goede ideeën op, zegt een leidinggevende.

In Frankrijk krijgen schoolkinderen tussen de middag een prima maaltijd. Voeding is belangrijk net als tafelgewoonten. Moore probeert een blikje cola te promoten te midden van de vele waterglazen. Het geld dat men in de VS besteedt aan wapens, wordt in Frankrijk uitgegeven aan de goede zaken in het leven. Tienerzwangerschappen komen minder voor vanwege een betere seksuele voorlichting. 

Finland is bekend vanwege zijn goede onderwijs. Huiswerk wordt niet gegeven. Leerkrachten vinden het belangrijker dat kinderen buiten school de tijd krijgen om te spelen. Standaardtesten vormen een inbreuk op de creatieve ontwikkeling van de leerlingen. Studenten in Slovenië kunnen gratis studeren. De term studieschuld is onbekend.

De 36-urige werkweek in Duitsland en de bloeiende middenklasse zijn iets om trots op te zijn. Personeel krijgt kuren aangeboden om de stress voor te zijn. Buiten werktijden mag de werkgever geen contact met werknemers opnemen. De herinnering aan de nazi’s wordt op de scholen niet verdoezeld, zoals gebeurt met de slavernij in de VS.

In Portugal worden drugsgebruikers niet gecriminaliseerd. Die raken niet zoals in de VS hun stemrecht kwijt en worden evenmin ingezet als arbeidende slaven in de gevangenissen. Drugsgebruik is niet alleen gelegaliseerd maar men wordt ook gratis behandeld.

In Noorwegen is gevangenisstraf gericht op rehabilitatie. Ook in een zwaar bewaakte gevangenis kan men zich ontwikkelen om bij vrijlating een zinvolle rol in de maatschappij te kunnen spelen. Een ouder van een jongen die door Breivik werd doodgeschoten, koestert geen wraakgevoelens.

Moore vraagt zich af welk land hij nog zal bezoeken en komt uit in Tunesië, waar de vrouwenrechten na de Arabische lente wettelijk beter geregeld zijn dan in de VS. Een Tunesische vrouw raadt hem aan met een nieuwsgierige blik bij hen op bezoek te komen en te zien dat hun cultuur ook waardevolle elementen bevat. In IJsland staan vrouwen tegenwoordig aan het roer en zijn corrupte bankiers de laan uitgestuurd. De Berlijnse muur staat symbool voor veranderingen die eerder niet voor mogelijk werden gehouden.

Moore eindigt ermee dat veel van bovenstaande uit de Amerikaanse hoed komt, maar weinig kans van realisatie kreeg. Het is allemaal erg simpel om niet te zeggen simplistisch wat Moore uit zijn pet tovert maar anderzijds is het wel eens leuk om de goede kanten van Europa benadrukt te zien. Zelfs Nederland kan er iets van leren. Bijvoorbeeld over het afschaffen van standaardtesten en het legaliseren van soft drugs.  

Hier de trailer.

Filmrecensie: Illégal (2010), Olivier Masset-Depasse

Sterke film over het lot van een ongedocumenteerde Russische vrouw

De film Illégal gaat over een 39 jarige vrouw uit Rusland en haar dertienjarige zoon Ivan. Tania beschikt niet over geldige papieren en komt daardoor in de molen van de Belgische justitie terecht. Regisseur Olivier Masset-Depasse schreef ook script en maakt met een sterk en strak portret van deze onfortuinlijke Russische duidelijk hoe erg het is om tussen wal en schip te belanden.

Eerst spoelt Masset-Depasse de tijd acht jaar terug naar een gruwelijke scène uit oktober 2000. Olga past op de jonge Ivan terwijl Tania als schoonmaakster werkt. Eenmaal thuis krijgt ze een formulier waarin met uitzetting wordt gedreigd. Ze besluit haar vingertoppen met een strijkbout dicht te schroeien zodat ze niet geïdentificeerd kan worden.

Acht jaar later viert ze de verjaardag van haar zoon, die inmiddels op de middelbare school zit. Haar vriendin Zina uit Wit Rusland is al aanwezig. Op tafel staan bordjes met snoep. Eerst komt echter de malafide Novak langs om de huur te incasseren en haar een valse identiteitsbewijs te geven. Hij drukt haar op het hart om het bewijs nooit mee te nemen, maar bij controle een andere kaart te laten zien en te zeggen dat ze haar identiteitsbewijs vergeten is.

Dat laatste gebeurt ook als ze bij het verlaten van de tram met Ivan wordt aangehouden. De agenten nemen haar echter mee naar het bureau om vingerafdrukken te laten maken, hetgeen niet lukt. Omdat ze niets wil zeggen, wordt ze opgesloten in een gesloten asielcentrum. Ze maakt zich zorgen over Ivan die tijdens de aanhouding gevlucht is. Met een kaart van de Chileense Maria, die met haar dochtertje Eva opgesloten zit, kan ze met Ivan bellen. Ze spreekt met Zina af dat die hem zolang opvangt.    

De mishandelde ervaringsdeskundige Malinese Aïssa weet haar te vertellen dat ze na vijf maanden wordt vrijgelaten als ze in haar zwijgen volhardt, maar Zina wil zolang niet voor Ivan zorgen. Tot overmaat van ramp komt de jongen zelf langs. Tania staat al op de uitkijk en weet hem te bewegen niet binnen te komen, want dat zou haar positie teniet doen.

In het verdere verloop ontstaat een verwijdering met haar zoon die voor de malafide Novak wil gaan werken, hetgeen zeer tegen de zin van Tania is. Als hij dat doet, zegt ze, dan hoeft ze hem niet meer te zien. Inmiddels wordt ze verhoord en krijgt ze het mentaal zwaar. Als men haar op basis van de kaart die ze bij zich droeg, twee jaar dreigt op te sluiten, geeft ze de naam van Zina op, niet wetende dat die in Polen asiel heeft aangevraagd, zodat zij, een Dublingeval, naar Warschau uitgezet dreigt te worden. Aïssa hangt zichzelf op na de zoveelste mislukte uitzetpoging en Maria besluit om vrijwillig te vertrekken. Een aardige bijkomstigheid is dat medewerker Lieve, die in het asielcentrum is gaan werken omdat ze de kost moest verdienen voor haar twee kinderen, besluit om haar baan op te zeggen na de tragische dood van Aïssa.    

Het eind van de film, waarbij Tania zelfs tussen twee uitsmijters in het vliegtuig naar Warschau zit, zit psychologisch sterk in elkaar. Het deed me denken aan de documentaire Special flight (2011) van Fernand Melgar, die filmde hoe Zwitserland met ongedocumenteerden omging. De film en de documentaire schreeuwen om een humane behandeling van personen die toch al in een moeilijke positie zitten.

Hier de trailer van Illégal, hier mijn bespreking van Speciale vlucht.

Eva Meijer over Het vogelhuis, VPRO Boeken, 30 oktober 2016

Vogelonderzoekster schopt de mens van zijn troon

De breed getalenteerde schrijver, kunstenaar en singer songwriter Eva Meijer (Hoorn, 1980) debuteerde met de roman Het schuwste dier (2011) en schreef daarna Dagpauwoog (2013). Haar derde roman Het vogelhuis gaat over een excentrieke Engelse vogelonderzoekster Len Howard (1894), die in de jaren zeventig overleed. Ze schreef daarover twee boeken in de jaren vijftig en publiceerde erover in tijdschriften.

Jeroen van Kan begint over de scriptie van Meijer voor haar master filosofie.

Die ging over de vraag of vogels taal hebben, hoe dat te onderzoeken en zette haar op het spoor van Howard, die in de manier van onderzoek haar tijd vooruit was. Ze vond het verkeerd om vogels in laboratoria te onderzoek omdat ze daar verlegen waren en zich anders gedroegen dan in hun natuurlijke omgeving. Meijer was ook getroffen door de stem van Howard. Ze beschrijft de relaties tussen de vogels en hun relaties met haar op een toegankelijke manier.

Van Kan zegt dat de mens achter de wetenschapster Howard onzichtbaar is.

Meijer vindt dat geen bezwaar. Ze kende slechts enkele biografische feiten en kon daar een boeiend personage van maken, dat tegen de tijdgeest in ging. Een roman biedt meer vrijheid dan een wetenschappelijke verhandeling. Howard werd háár Howard, een vrouw die haar draai niet kon vinden in de maatschappij en in het orkest waar ze viool speelde en die wel vond in het samenleven met vogels.

Van Kan wil graag haar moeizame omgang met de medemens benadrukken, maar Meijer vindt dat niet zo’n punt, want dat geldt voor ons allemaal. Ze zocht een manier van leven die bij haar paste en werd gegrepen door de vogels, die met haar praatten, zoals een gestreste pimpelmees die haar duidelijk maakte dat de bodem uit zijn nestje gevallen was.

Van Kan vraagt haar of dit geen vorm van antropomorfisme is.

Meijer doceert over twee zaken die daarin een rol spelen: mensen zijn gebonden aan een menselijke blik, maar ook het ontkennen van die blik is een ideologische vooronderstelling. De sleutel ligt in de begrippen liefde, woede en angst. In een filosofisch onderzoek kan men de betekenis van die begrippen nader uiteenzetten. De empirische wetenschap maakt daar tegenwoordig ook gebruik van, zoals over verliefdheid van vogels die door Conrad Lorenz werd vastgesteld.

Van Kan oppert dat het veel over ons menszijn zegt dat we dat niet in het dier zagen.

Meijer beaamt dat wij ons losgezongen hebben van de natuur. Aboriginals hebben zelfs geen woord voor natuur, omdat ze daar zelf deel van uitmaken. Meijer wil de bestaande hiërarchie met de mens als kroon van de schepping aantasten. Haar tweede hoofdpersoon in Het vogelhuis is een koolmees die kan tellen.

Van Kan vraagt over de intimiteit die Howard bij dieren vindt.

Meijer kent dierenmensen als zijzelf. Dat zegt iets over de rigide tijd waarin ze leefde. In Engeland liggen de omgangsvormen nog meer vast dan bij ons. Meijer is zeker dichter bij haar hoofdpersoon gekomen. Ze ging van haar houden. Een roman kan zichzelf ook afdwingen. Zelf zit ze er ook nog in. Dat is onvermijdelijk. 

Hier de site van Eva Meijer.

Siciliaanse lente, Tegenlicht, 30 oktober 2016

Mobiliteit als mensenrecht

Deze uitzending, geregisseerd door Bregtje van der Haak, ook wel bekend onder de naam Italiaanse lente, is een hartverwarmend portret van de Italiaanse burgemeester Leoluca Orlando (zie foto), die als een vader is voor zijn onderdanen in het Siciliaanse Palermo. Niet alleen voor de Italiaanse stedelingen, maar ook voor vele nieuwkomers die vanuit Afrika het eiland bereiken. Vaak na een hachelijke en dure tocht vanuit Libië. Anders dan we gewend zijn, heet Orlando de berooide personen een hartelijk welkom in zijn stad en nodigt ze uit in het stadhuis voor een inburgeringsprocedure waar ze het ereburgerschap van de stad krijgen uitgereikt. Daarmee werpt hij een barrière op tegen alle angst en botheid waarmee men tegenwoordig nieuwkomers meent te moeten bejegenen. In dit verband prijst hij Angela Merkel die pal staat voor haar vriendelijke toelatingsbeleid en zelfs een verkiezingsnederlaag op de koop toe neemt. Het is te hopen dat de burgemeester van Parijs Orlando kent en de vluchtelingen uit Calais een identiteitsbewijs geeft, waarmee ze in ieder geval recht hebben op . Daarmee worden heel wat mensonterende toestanden voorkomen.

Orlando is een moedig man. In de jaren tachtig wierp hij zich al op als bestrijder van de maffia. Hij ging daarmee door toen zijn baas om het leven werd gebracht. Na het succes daarvan werpt hij zich op het bestrijden van het koeioneren van mensen die uit Afrika naar Europa komen om een beter bestaan op te bouwen. Hij stelt dat we in een geglobaliseerde wereld leven en dat die een menselijker gezicht krijgt als we iedereen de kans geven zich te vestigen waar men wil. Mobiliteit als mensenrecht is dan ook zijn slogan, een idee dat in een iets andere vorm werd geformuleerd door Rutger Bregman in De Correspondent. Orlando maakt ook geen verschil tussen politieke en economische vluchtelingen. Vervolgd worden of honger hebben zijn beiden onaanvaardbaar. Iedereen mag zich verplaatsen waarheen hij wil. Dat is niet alleen voorbehouden aan rijke Westerlingen. Na een gezondheidsonderzoek en een identificatie kan men verder Europa in. De kruisbestuiving tussen verschillende culturen levert ons ook meer rijkdom op. Het Midden Oosterse Palermo kan dienen als voorbeeld voor andere Europese steden.

Orlando spreekt in Den Haag tijdens een bijeenkomst van burgemeesters, een initiatief van de Amerikaanse politicoloog Benjamin Barber. Diens Global parliament of majors moet een alternatief vormen voor de wegkwijnende natiestaat. Steden zijn veel beter in staat om adequate hulp te verlenen aan mensen in moeilijke omstandigheden. Ze worden direct geconfronteerd met de ellende en moeten daar een oplossing voor bedenken, zo blijkt uit de reactie van Aboutaleb die ook op de bijeenkomst aanwezig is. Orlando heeft in Palermo een Raad voor Culturen opgericht, bestaande uit migranten die hem bijstaan om problemen op te lossen. Zelf is hij geporteerd voor Heidegger die problemen zag in termen van Sein und Zeit. Orlando zoekt een balans tussen identiteit en tijd. Veranderingen hebben tijd nodig. Om de huidige toestand te verbeteren neemt hij een voorschot op de toekomst. Een burgemeester heeft een opvoedende functie.

Gelukkig stelt Van der Haak ook kritische vragen aan Orlando. Hoe zit het met de werkloosheid in zijn stad. Wordt die niet nog erger met de komst van nieuwkomers? Orlando zegt dat de werkeloosheid inderdaad hoog is maar dat dit niet verandert door de nieuwkomers. Die gaan niet stilzitten, maar ondernemen van alles waardoor de stad een beter aanzien krijgt. Bouwvakkers in de buurt zijn niet geheel positief over Orlando en beelden uit de volkswijk met werkloze mannen in hemdsmouwen stemmen ook niet vrolijk. Het zou echter verkeerd zijn de economische problemen aan nieuwkomers te wijten. Men zou de oplossing kunnen vinden in een basisinkomen voor allen, ook een idee gevoed door Rutger Bregman.

Morgenavond de meet up in Pakhuis de Zwijger. Hier meer informatie over de gasten. Hier mijn verslag van een praatje van Barber over de stadsstaat tijdens de Nacht van de Filosofie in 2014.

Droomland Amerika (2016), achtdelige reisserie met Eelco Bosch van Rosenthal

Acht bijzondere plekken in de Verenigde Staten, bezocht door een goed geïnformeerde verslaggever

Geregisseerd door Hans Pool reisde Eelco Bosch van Rosenthal, oud correspondent in de Verenigde Staten voor de NOS, terug naar zijn vroegere werkterrein om te onderzoeken hoe het gesteld is met de resten van de Amerikaanse droom. Hij baseert zich daarbij op het boek The unwinding van George Packer, die af en toe in de afleveringen een en ander uitlegt over de onzekere staat waarin de Amerikanen zich bevinden op weg naar nieuwe verkiezingen op 8 november a.s.

Aflevering 1: De belofte

De belofte heeft betrekking op uitspraken gedaan door verschillende politici aan de stad Youngstown in swingstate Ohio na het ineenstorten van de staalindustrie. Bosch van Rosenthal loopt door verlaten fabriekshallen. De laatste werd in 1990 gesloten. De Rust Belt die ooit werk en inkomen verschafte, is verdwenen en daarmee het sociale leven. Dit leidt tot persoonlijke ontwrichting zoals de lege winkelstraten laten zien. Politiek journalist Bertram de Souza zegt dat men het aan zichzelf te danken heeft dat men niet eerder alternatieven ontwikkelde. De mooie praatjes van democratische presidentskandidaten in dit vakbondsbolwerk, zoals Bill Clinton in 1992, zetten ook geen zoden aan de dijk. Waarmee de stad is geworden tot een weemoedig lied van Bruce Springsteen, zie hier.

Terwijl een idealistische winkelier de straten schoonhoudt en het leven weer op gang probeert te krijgen, stellen de mensen meer vertrouwen in Donald Trump, die in zijn Boeing arriveert en belooft dat hij de banen van weleer terug zal brengen. Men hoopt liever dan kritische vragen te stellen over de manier waarop hij dat denkt te doen.i men  Mensen willen liever bedrogen worden dan de waarheid horen. Packer zegt dat het voor het eerst in de geschiedenis is dat de volgende generatie het niet automatisch beter krijgt dan de vorige. De markteconomie is vooral in het voordeel van de rijken. De middenklasse heeft het loodje gelegd. De Souza denkt dat door de bril van de nieuwe tijd gezien Trump zeker niet kansloos is om de volgende president te worden.

Aflevering 2: Chinatown

In Ardadia, een buitenwijk van Los Angeles, maakt de middenklasse plaats voor kapitaalkrachtige Chinezen die paleisjes laten neerzetten tussen vrijstaande Amerikaanse woningen. Niet iedereen is daar blij mee. Een buurtcomité bindt de strijd aan met het gebruik van woningen als investering. Anderen vertrekken na de verkoop van hun huis met veel winst. Op school is Chinees een lesvak. De oudste zoon van Robert Hegger leert de taal om later een goede baan te kunnen krijgen. Zijn ouders kwamen in 1997 met hun drie kinderen in de buurt wonen, waar inmiddels ook een Chinese supermarkt is. Robert stamt af van Duitse immigranten, werd aangetrokken door de openheid in Californië. Hij past zich aan aan de nieuwe ontwikkelingen.

Minder rijke Chinezen proberen ook een graantje van de Amerikaanse droom mee te pikken. Een stel is Beijing ontvlucht vanwege de smog en het slechte onderwijs. De vrouw wil hier een bedrijf beginnen, de man werkt voorlopig als Uber chauffeur en leert met een app de taal. Ze hopen een verblijfsvergunning te krijgen, al mist de man wel zijn familie en vrienden. Chinese vrouwen komen illegaal naar de Verenigde Staten om hier te bevallen waardoor hun kind automatisch het Amerikaanse staatsburgerschap krijgt. Bosch van Rosenthal is bij een ceremonie waar men het bewijs van staatsburgerschap krijgt uitgereikt. De mensen die overal ter wereld vandaan komen, zijn trots op hun diploma. Straks is de blanke bevolking zijn meerderheid kwijt, maar dat geldt in 2050 voor heel de Verenigde Staten, zegt Bosch van Rosenthal die ik verder EBR zal noemen. 

Aflevering 3: Chiraq

Chiraq is de bijnaam voor Chicago vanwege de vele moorden die in de South Side gepleegd worden. EBR gaat mee met een man van een rampendienst, die spreekt over een bloedige stad waarin nietsontziende bendeoorlogen aan de orde van de dag zijn. Daaraan nemen ook kinderen deel. Chicago is de meest gesegregeerde stad in de Verenigde Staten. Een restauranthouder praat over zijn dochter die op 15 jarige leeftijd zonder reden doodgeschoten werd. Zij zou optreden als majorette tijdens de inauguratie van Obama. Hij heeft ook nog een zoon van dertien maar ziet die met mooi weer liever niet buiten, want dan zijn de bendes actiever.

Naast het geweld van de bendes is er ook het politiegeweld. De beweging Black lives matter stelt dat het leven daardoor ontwricht is. Sinds 1972 bestaat er een systeem van martelingen, opgezet door de toenmalige chef van politie. De zwarte Darell Cannon werd daarvan de dupe. Nadat hij met een veeprikker zwaar was mishandeld moest hij wel bekennen en belandde 24 jaar in de gevangenis. Zwarte jongeren zonder baan gaan vaak regelrecht van school de gevangenis in, waardoor men spreekt van een pijplijn. Door acties van burgers zijn de aanhoudingen afgenomen, maar daardoor is een vacuüm ontstaan waar de bendes van profiteren. Scholen en psychiatrische inrichtingen worden gesloten. Een pastoor wil in de kale toendra een gezonde gemeenschap stichten, maar de al te soepele wapenwetten staan dat tegen. Onderwijl verleent men voedselhulp aan de armsten.

Chicago is ook de stad van de muziek. Er zijn veel muziekclubs. Een lid van negentig jaar oud zegt dat muziek belangrijk is om het sociale verval tegen te gaan. Chicago is ook de stad waar Obama carrière maakte. De medewerker van Black Lives Matter vindt dat hij zijn idealen verkwanseld heeft. Er komt straks wel een museum over hem, dat volgens de pastoor tot nieuwe investeringen en een betere toekomst zal leiden.  

Aflevering 4: Niemandsland

EBR is in Rio Grande, de grensstad tussen de Verenigde Staten en Mexico. De grensstreek kent vele problemen door de invoer van drugs en de toevloed van illegalen. EBR gaat mee met de grenspolitie die een wagen heeft aangehouden. De bestuurder, een mensensmokkelaar, is verdwenen, maar in de auto zitten nog illegalen. Een van hen is een Braziliaan die in Mexico slecht behandeld werd en de rivier was overgestoken. Hij betaalde de bestuurder 18. 000 dollar door zijn huis te verkopen, maar heeft al vijf dagen geen eten gehad. De politie zal hem uitzetten. Zijn droom op een beter bestaan voor zijn gezin dat achtergebleven is, is vervlogen. Elf miljoen mensen voor hem is het wel gelukt.

De angst voor illegalen is zuurstof in de campagne van Trump, zegt EBR. Het leven in het Texaanse deel van de stad is onveiliger geworden door de vele drugsbendes die hier actief zijn. In het niemandsland langs de rivier komen gemakkelijk transacties tot stand. Een misdaadjournalist praat in het geheim met mensen aan de andere kant van de grens. De grenspolitie bedient zich van informanten om de drugshandel te onderscheppen. De informanten krijgen geld, maar zijn hun leven vervolgens niet meer zeker.

Een advocaat staat opgepakte mensensmokkelaars bij. Hij vindt het vreselijk wat de laatsten teweeg brengen met hun gewelddadige acties maar helpt hen in de rechtszaal aan de voor hen beste oplossing. Dat leidt in een zaak tot 45 jaar gevangenisstraf. De auto’s van de daders worden geveild. Voor het geld koopt men weer politieauto’s, een werkwijze die bevreemding bij EBR opwekt.

Een illegale moeder hoopt dat haar jonge kinderen een betere toekomst dan zijzelf zullen krijgen. Ze wilde vroeger rechten studeren om op te komen voor de armen, maar daar was geen geld voor. Ze maakt heel veel schoon om in het levensonderhoud te voorzien. Palacio, een Latino advocaat wil in het parlement komen om op te komen voor de belangen van zijn mensen. Hij ziet de stad als een geheel en wil de grenzen openen.

Aflevering 5: Het diepe Zuiden

Onder de weinig intrigerende titel Het diepe Zuiden gaat een boeiend portret schuil van de sfeer in de Mississippi delta, bezongen in de blues en bepaald door de naweeën van de slavernij.

De levensverwachting is er niet hoog. In een kapperszaak, waar het zwarte deel van de mannen samenkomt, kan men de bloeddruk laten opmeten. Om ruzie te voorkomen praten ze niet over politiek. De van oorsprong Iraanse arts Mohammed Shahbazi probeert de gezondheidszorg van onderop te organiseren. De gezondheidstoestand is slechter door het slavernijverleden. Men is minder actief en eet te veel en te vet. Zwarte medewerkers, zoals Priscilla, gaan bij de mensen langs omdat er veel wantrouwen is. Het racisme leeft nog steeds op de achtergrond. Zelf raakte ze op jonge leeftijd zwanger en trouwde met een politieagent, maar het huwelijk was niet gelukkig. Ze heeft kinderen van drie vaders. De Obamacare heeft hier weinig opgeleverd, zegt ze. Omdat gouverneurs weigerden subsidiegeld aan te nemen, is de verzekering te duur, terwijl men voor Medicaid vaak niet in aanmerking komt. Vaders zijn afwezig in de gezinnen, zegt ze, door drugsverslaving of een gevangenisstraf.

Hulpverlening komt van het particulier initiatief, zoals in de kliniek van de blanke zuster Brooks. Vroeger waren daar aparte wachtkamers voor blanken en zwarten en nog steeds zijn er blanken die niet bij zwarten in de wachtkamer willen zitten. In de jaren tachtig werd Brooks bedreigd, inmiddels in het racisme meer onderhuids.

Een kleinzoon van een plantagehouder weet niet goed wat hij moet denken van het verleden. Inmiddels woont men vreedzaam samen. Dat was vroeger wel anders. EBR verhaalt van een gruwelijke moordzaak uit 1955, toen Emmett Till uit Chicago werd vermoord omdat hij de blanke winkelmevrouw aansprak. Priscilla bekijkt de ruïne van de winkel en wil liever dat die weggehaald wordt dan dat er een museum in gevestigd wordt. Haat is er nog steeds, nu in het politieapparaat.  

Aflevering 6: Silicon Valley

In Silicon Valley wordt hard gewerkt aan de technologische toekomst, maar denkt men ook na over de groeiende sociale tegenstellingen. EBR is in Palo Alto, het kloppende hart van Silicon Valley en loopt door de buurt waarin veel Google medewerkers wonen, waardoor de huizenprijzen er de pan uitrijzen. Onderwijzers staken zelfs voor meer loon omdat ze hun huis niet meer kunnen betalen. Filantroop Bill Sommer maakt zich zorgen over de leefomgeving.

Net als in aflevering 2 volgt EBR een gezin, ditmaal dat van Naoh Standridge die nauwelijks rond kan komen omdat hij kanker heeft en ontslagen is aan de universiteit.

Ze moeten hun huis verkopen en op zoek naar iets anders maar dat is niet zo gemakkelijk. Overal staan huizen met hoge hekken die contact met de omgeving uitsluiten. Noah had nooit kunnen denken dat hij zo diep zou zinken. Hij schaamde zich voor het feit dat hij een beroep moest doen op anderen. In de aftiteling lezen we dat hij 50.000 dollar heeft opgehaald met fundraising.

Packer vertelt over het verdwijnen van de middenklasse en herkent de buurt niet meer waarin hij zelf opgroeide. Rijken geven op over hun dure sportauto’s. De highschool die opleidt voor Stanford is erg competitief ingesteld. .

In een trailerpark wonen veel Latino’s. Hoewel ze arm zijn hebben ze wel contact met elkaar. Een vriendelijke bewoonster toont het krappe onderkomen waarin haar gezin woont. Ze heeft twee banen om in haar levensonderhoud te voorzien, maar is niet te beroerd om een recept van guacamole te geven en een door haar geschreven gedicht voor te lezen.

Aflevering 7: De plaag

Met de plaag wordt de enorme drugsverslaving in het mooie Vermont bedoeld. EBR is in Rutland waar men de behandeling van drugsverslaafden anders aanpakt dan in de rest van de Verenigde Staten. De repressie die uit de War on drugs sprak, is vervangen door een humane benadering en dient als voorbeeld voor andere steden. Het gaat daarbij om medemenselijkheid in plaats van gespierde taal, zegt EBR.

De verslaving aan drugs heeft te maken met de verslaving aan pijnstillers die opioïden bevatten. Artsen schrijven die veel te gemakkelijk en te lang voor, zodat patiënten daarna hun heil zoeken bij heroïne. Dealers trekken in huizen van mensen die naar een andere omgeving gaan. Kennis van de gevolgen is geen garantie voor het afzien van het gebruik zoals uit een aangrijpend verhaal van een verpleegkundige blijkt. Zij liep tenslotte tegen de lamp liep en raakte haar baan kwijt.

Het project VISION moet de verloedering tegengaan. Dit burgerinitiatief coördineert verschillende hulpdiensten. Empathie is een deel van de oplossing. Volgens de broken windows theorie moeten huizen snel gerenoveerd worden, om te voorkomen dat de wijk achteruit gaat. Een vrouw die daarmee bezig is, heeft zelf ook een verleden als drugsverslaafde.  

Aflevering 8: Het systeem

De laatste aflevering gaat over het democratische systeem in de Verenigde Staten. Daarop is het nodige af te dingen, zoals een demonstratie van burgers uit allerlei staten naar het Capitool in Washington D.C. , de burcht van de democratie, laat zien. In de Supreme Court liet men onder andere de Citizens United wet passeren, waardoor grote bedrijven ongelimiteerd geld kunnen geven aan de politiek en die daarmee kunnen beïnvloeden.

George Packer stelt dat dit geld het bloed van het systeem vormt, dat burgers aan hun lot overlaat en corruptie bespoedigt. Hij krijgt steun van een vroegere cameraman van EBR die zegt dat de democratie een mythe is en dat die door Sanders en Trump aan de kaak wordt gesteld. De jonge assistent Kolby Keo, die in het Capitool werkt, ziet de gevaren niet zo. Hij doet net als andere jongeren zijn best veranderingen tot stand te brengen. ij  Activiste Samantha Miller denkt daar tegenover dat verandering alleen van onderop tot stand kan komen.

Op een steenworp afstand van het Capitool ligt een armoedige zwarte wijk. Een vuilnisman helpt daklozen die ’s nachts overal op straat liggen. Hij vraagt zich af of een president, die overal van wordt afgeschermd, deze mensen kan begrijpen. Een fotograaf stelt dat men echte zaken in het parlement niet te zien krijgt. Lobbyisten hebben veel invloed op het politieke proces. Politici zijn druk in de weer om aan fundraising te doen. Dat geeft een rijke meer invloed dan een arme.

Packer wijst erop dat in de Verenigde Staten verrassing niet is uitgesloten. Hij denkt dat de revolutie die hij in 2008 verwachtte, pas nu komt. Op 9 november weten we meer.

Hier meer over de serie op de site van de VPRO, hier een terugblik op de serie van EBR in VN.